საბაზრო მდგომარეობა, როდესაც ბაზარზე არსებობს მხოლოდ ერთი მომწოდებელი (მონოპოლისტი), რომელიც კონკურენციის არარსებობის გამო ფლობს საბაზრო ძალაუფლების უკიდურეს ფორმას. ეს ტოლფასია დომინანტური მდგომარეობის არსებობისა. მონოპოლიის პირობებში, წარმოების მოცულობა, როგორც წესი, უფრო დაბალია, ხოლო ფასი უფრო მაღალი, ვიდრე კონკურენტულ გარემოში. მონოპოლისტმა შეიძლება ასევე მიიღოს ზემოგება (ანუ მოგება, რომელიც აღემატება კაპიტალის ნორმალურ ანაზღაურებას). მსგავსი მდგომარეობა ბაზრის მოთხოვნის მხარეს, ანუ როდესაც ბაზარზე მხოლოდ ერთი მყიდველია, ცნობილია როგორც მონოპსონია. © ევროკომისია

ფასების კონტროლისა და კონკურენციის გამორიცხვის შესაძლებლობები ურთიერთგადაჯაჭვული ფაქტორებია. ზოგადად, ეს გულისხმობს ფენომენს, როდესაც სავარაუდო მონოპოლისტს აქვს ცალმხრივი უნარი, ბაზრიდან განდევნოს კონკურენტი და შეინარჩუნოს საკუთარი ფასები თუ საბაზრო წილი კონკურენტული ძალების ზეწოლის მიუხედავად. მონოპოლიური ძალაუფლება შეიძლება დადგინდეს პირდაპირი ან არაპირდაპირი მტკიცებულებებით: პირდაპირი მტკიცებულება: ასახავს ფასებზე კონტროლს ან სადავო ბაზრიდან კონკურენციის ფაქტობრივ გამორიცხვას. არაპირდაპირი მტკიცებულება: ეყრდნობა მოპასუხის წილს შესაბამის ბაზარზე და შესვლის ან გაფართოების ბარიერების არსებობას. სასამართლო პრაქტიკით, ბაზრის 70%-ზე მეტი წილი, მნიშვნელოვან ბარიერებთან ერთად, მონოპოლიური ძალაუფლების ინდიკატორია. 50-დან 70 პროცენტამდე წილი ასევე მიიჩნევა ძალაუფლების დამადასტურებლად, თუ ამას ამყარებს კონკურენტების ზომა და ბაზარზე შეღწევის სხვა ფაქტორები.

აღსანიშნავია American Express-ის საქმე, სადაც ქვედა ინსტანციის სასამართლომ AmEx-ის 26%-იანი წილიც კი მიიჩნია მონოპოლიური ძალაუფლების მხარდამჭერად (ფასების ზრდის მდგრადი შესაძლებლობის გამო). მიუხედავად იმისა, რომ ზემდგომმა ინსტანციებმა გადაწყვეტილება ბაზრის არასწორი განსაზღვრის მიზეზით გააუქმეს, მეორე ოლქის სასამართლოს პირდაპირ არ უარუყვია ქვედა სასამართლოს დასკვნა ცალმხრივ ბაზარზე მონოპოლიური ძალაუფლების არსებობის შესახებ.

შესვლისა და გაფართოების ბარიერები გადამწყვეტ როლს თამაშობს მონოპოლიური ძალაუფლების განსაზღვრაში. თუ ფასების მცირე, მაგრამ მნიშვნელოვანი ზრდის საპასუხოდ ბაზარზე ახალი მოთამაშეების შესვლა ან არსებულის გაფართოება ოპერატიულად არის შესაძლებელი, ეს ფასების მაღალ ნიშნულზე შენარჩუნებას შეუძლებელს ხდის. სასამართლოები ფასების კონტროლისა და კონკურენციის გამორიცხვის უნარს აფასებენ შესვლისა და გაფართოების კონტექსტის, წარმატებულობის, სიხშირისა და მასშტაბების გათვალისწინებით.

მონოპოლიური ძალაუფლების დადგენისას ასევე რელევანტურია ბაზრის სტრუქტურა და კონკურენტების ეფექტიანობა. მიუხედავად იმისა, რომ თითოეული შემთხვევა ინდივიდუალურად ფასდება, მნიშვნელოვანია კონკურენტების მახასიათებლები: მათი ზომა, ძალა დროთა განმავლობაში, საწარმოო სიმძლავრეები და ფასით დისკრიმინაციის უნარი გარკვეული მყიდველების მიმართ.

საბაზრო ძალაუფლების კვლევისას ასევე მხედველობაში მიიღება ისეთი საერთო ფაქტორები, როგორიცაა:

ინდუსტრიის განვითარების პროგნოზი;

მომხმარებელთა მოთხოვნის ელასტიურობა;

პოტენციური ჩანაცვლება გარე ბაზრებიდან;

ტექნოლოგიური პროგრესის ტემპი.

Qualcomm-ის წინააღმდეგ FTC-ის საქმე ხაზს უსვამს, რომ შესაბამისი ბაზრის ზუსტი განსაზღვრა კრიტიკულია მონოპოლიზაციისთვის პასუხისმგებლობის დასაკისრებლად. ამ საქმეში FTC Qualcomm-ს ედავებოდა პოლიტიკის - „არა ლიცენზია, არა ჩიპები“ - გამოყენებას, რომლის ფარგლებშიც კომპანია, სავარაუდოდ, არ ყიდდა ჩიპსეტებს OEM-ებზე (ორიგინალური აღჭურვილობის მწარმოებლებზე) სათანადო ლიცენზირების გარეშე. მას შემდეგ, რაც პირველი ინსტანციის სასამართლომ გადაწყვეტილება FTC-ის სასარგებლოდ გამოიტანა, მეცხრე ოლქის სააპელაციო სასამართლომ გააკრიტიკა იგი. სასამართლომ მიუთითა, რომ ქვედა ინსტანციამ ვერ გამიჯნა ერთმანეთისგან Qualcomm-ის ლიცენზირების პრაქტიკა (რომელიც გავლენას ახდენდა OEM-ებზე) და მოდემის ჩიპების გაყიდვების პრაქტიკა (რაც უშუალოდ წარმოადგენდა შესაბამის ანტიმონოპოლიურ ბაზარს).

სააპელაციო სასამართლოს დასკვნით, მომხმარებლებისთვის მიყენებული ზიანი შესაბამისი ბაზრების მიღმა სცილდება ანტიმონოპოლიური სამართლის ფარგლებს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მხოლოდ იმ შესაბამის ბაზრებზე არსებული მდგომარეობა, სადაც სავარაუდო მონოპოლია ფიქსირდება, შეიძლება გახდეს საფუძველი იმის დასადგენად, გამოიწვია თუ არა ბრალდებულის ქცევამ კონკურენციის საწინააღმდეგო ეფექტი.

მიუხედავად იმისა, რომ ტერმინს - მონოპოლია - აქვს როგორც იურიდიული, ისე ეკონომიკური მნიშვნელობა, პრაქტიკული თვალსაზრისით იგი განსაზღვრავს, აქვს თუ არა კომპანიის ქცევას მომხმარებელთა კონკრეტულ ჯგუფზე საბაზრო გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა. აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს დასკვნამ AmEx-ის საქმეში დაადგინა, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლომ შესაბამისი ბაზარი არასწორად განსაზღვრა, რადგან მასში არ გააერთიანა როგორც საკრედიტო ბარათების მფლობელები, ისე ვაჭრები, რომლებიც ამ ბარათებს იღებდნენ. შესაბამისად, სასამართლოს მიერ კონკურენტული ეფექტის ანალიზი მცდარი აღმოჩნდა. ეს ადასტურებს, რომ იმ ბაზრის ზუსტი იდენტიფიცირება, რომელშიც სავარაუდო მონოპოლისტი ფლობს ძალაუფლებას, ნებისმიერი გამოძიების კრიტიკული ეტაპია. ბოლო პერიოდის კომენტარები და აშშ-ის მარეგულირებელი სააგენტოების აღსრულების მცდელობები მიუთითებს, რომ მონოპოლიური ძალაუფლება უფრო ფართოდ უნდა განიმარტოს, ვიდრე მხოლოდ ფასების კონტროლის ან კონკურენციის გამორიცხვის უნარი. კრიტიკულ მონაცემებზე მითითებით, რომლებსაც შესაძლოა არ ჰქონდეთ პირდაპირი საფასო კომპონენტი, სასამართლოებს მოუწევთ ისეთი სტანდარტების შემუშავება, რომლებიც მოერგება თანამედროვე ტექნოლოგიურ რეალობას. შერწყმის განახლებული გაიდლაინები, სავარაუდოდ, კიდევ უფრო დააზუსტებს, თუ როგორ განიხილავს მთავრობა არასაფასო ფაქტორებს საბაზრო ძალაუფლების ანალიზის პროცესში.