ინდივიდის ან კომპანიის მფლობელობაში არსებული სპეციფიკური ცოდნა პროდუქტის ან წარმოების პროცესის შესახებ, რომელიც ხშირად მიიღება ფართომასშტაბიანი და ძვირადღირებული კვლევისა და განვითარების (R&D) შედეგად. ევროკავშირის კონკურენციის წესების მიხედვით, ნოუ-ჰაუ ჩვეულებრივ განიხილება, როგორც ტექნიკური ინფორმაციის ერთობლიობა, რომელიც არის საიდუმლო, არსებითი და იდენტიფიცირებული. საიდუმლო ნიშნავს, რომ ნოუ-ჰაუს პაკეტი, როგორც მთლიანობა ან მისი კომპონენტების ზუსტი კონფიგურაცია და აწყობა, არ არის საყოველთაოდ ცნობილი ან ადვილად ხელმისაწვდომი. არსებითი ნიშნავს, რომ ნოუ-ჰაუ მოიცავს ინფორმაციას, რომელიც აუცილებლად გამოსადეგი უნდა იყოს. იდენტიფიცირებული ნიშნავს, რომ ნოუ-ჰაუ აღწერილი ან ჩაწერილია იმგვარად, რაც შესაძლებელს ხდის იმის შემოწმებას, აკმაყოფილებს თუ არა იგი საიდუმლოების და არსებითობის კრიტერიუმებს.

ვინაიდან „ნოუ-ჰაუ“ არ წარმოადგენს ინტელექტუალური საკუთრების ფორმალურად აღიარებულ სახეს, მისი სამართლებრივი არსებობა მეტწილად მხარეებს შორის დადებული კერძო სალიცენზიო ხელშეკრულებების დამსახურებაა. „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზიები სხვადასხვა ინდუსტრიაში გაიცემა მინიმუმ მეოცე საუკუნის დასაწყისიდან – როგორც დამოუკიდებელი ტრანზაქციების სახით, ისე, უფრო ხშირად, საპატენტო ლიცენზიების შემადგენელი ნაწილის სახით. სხვადასხვა კონტექსტში „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზიების გავრცელების შესახებ კვლევები შეჯამებულია ჩინის ნაშრომში (Chien, 2016, 1689-90).

ცოდნის გადაცემა. ინტელექტუალური საკუთრების ლიცენზიებში „ნოუ-ჰაუ“ ორ მთავარ ფუნქციას ასრულებს. პირველი: თუ ლიცენზიარი ლიცენზიატს სთავაზობს ტრენინგს, მხარდაჭერას, კონსულტაციას, ექსპერტიზას ან სხვა სახის ტექნიკურ დახმარებას, მაშინ ამ სერვისების საშუალებით გადაცემული ინფორმაცია და უნარები შეიძლება „ლიცენზირდეს“ „ნოუ-ჰაუს“ სახით.

თუმცა, ხშირ შემთხვევაში, ცოდნის ამგვარი გადაცემა საერთოდ არ იგეგმება, მაგრამ ხელშეკრულება (როგორც წესი, საპატენტო სალიცენზიო ხელშეკრულება) მაინც შეიცავს „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზიას. ასეთ შემთხვევებში, „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზია შეიძლება ჩართული იყოს იმ მიზნით, რომ ლიცენზიარმა გააგრძელოს როიალტის (საავტორო ჰონორარის) მიღება შესაბამისი პატენტების ვადის ამოწურვის შემდეგაც; ეს განპირობებულია იმით, რომ აშშ-ის კანონმდებლობით, პატენტის ვადის გასვლის შემდეგ ლიცენზიარის მიერ როიალტის შეგროვება პატენტის „ბოროტად გამოყენებად“ თვლება (Kimble (2015)). ამ შეზღუდვისთვის გვერდის ავლის მიზნით, პატენტის მფლობელებს შეუძლიათ პატენტები და „ნოუ-ჰაუ“ ერთად დაალიცენზიონ, რათა პატენტების ვადის ამოწურვის შემდეგაც კი იარსებოს ღირებულმა აქტივმა, რომელიც დაასაბუთებს როიალტის გადახდას (ხშირად შემცირებული ტარიფით). იგივე ლოგიკა ვრცელდება იმ პატენტებზეც, რომლებიც ლიცენზირების შემდეგ ბათილად იქნა ცნობილი, ისევე როგორც პროდუქციის გაყიდვებზე იმ ქვეყნებში, სადაც საპატენტო დაცვა არ არსებობს. ყველა ამ შემთხვევაში, როიალტის მიღება შესაძლებელია „ნოუ-ჰაუსთან“ მიმართებით, მიუხედავად იმისა, რომ ძალაში მყოფი პატენტები არ არის ლიცენზირებული (Gilbert & Shapiro (1997, 322-23); Contreras (2022, 139)).

2020 წლიდან მოყოლებული, „ნოუ-ჰაუმ“ მნიშვნელოვანი გლობალური ყურადღება მიიპყრო COVID-19-ის ვაქცინების წარმოების ტექნოლოგიების გარშემო გამართულ დებატებში. კომენტატორები აღნიშნავდნენ, რომ საპატენტო ბარიერების არარსებობის შემთხვევაშიც კი, მოწინავე ბიოლოგიური პროდუქტების წარმოება შეუძლებელია არსებული მწარმოებლების მიერ „ნოუ-ჰაუს“ მნიშვნელოვანი გადაცემის გარეშე (Price II et al. (2020)). ამ დაკვირვებებმა წარმოშვა მოწოდებები სამთავრობო ინტერვენციისა და წარმოების „ნოუ-ჰაუს“ შესაძლო სავალდებულო გამჟღავნებისკენ (იქვე).

ანტიტრესტული და კონკურენციის სამართალი. 1950-იან და 1960-იან წლებში მეცნიერებსა და პოლიტიკის განმსაზღვრელებს შორის არსებობდა სერიოზული შეშფოთება იმის გამო, რომ ბუნდოვნად განსაზღვრული „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზირება შესაძლოა ეწინააღმდეგებოდა ანტიტრესტულ კანონმდებლობას. რამდენიმე ასეთი შეშფოთება გამომდინარეობდა „ნოუ-ჰაუს“ კონცეფციის დეკლარაციული/მოქნილი ბუნებიდან: პატენტების ან საავტორო უფლებებისგან განსხვავებით, „ნოუ-ჰაუს“ მოქმედების ვადა არასოდეს იწურება, რაც ქმნის მუდმივი შეთანხმებების გაფორმების პოტენციალს; კომერციული საიდუმლოებისგან განსხვავებით, რომელიც საჯაროდ გამჟღავნებისთანავე ნადგურდება, „ნოუ-ჰაუ“ არ არის ვალდებული დარჩეს საიდუმლოდ როიალტის გადახდის დასასაბუთებლად, რითაც იქმნება პრაქტიკულად განადგურებადი, მუდმივი წყარო მიმდინარე როიალტისა და მასთან დაკავშირებული ქცევის შეზღუდვებისთვის. შედეგად, ადრეული მკვლევრები „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზიებს განიხილავდნენ, როგორც შესაძლო საბაბს ბაზრისა და ტერიტორიული გადანაწილების სქემებისა და სხვა უკანონო შეზღუდვებისთვის.

1970 წელს აშშ-ის იუსტიციის დეპარტამენტის ანტიტრესტულმა განყოფილებამ ჩამოაყალიბა პატენტისა და „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზირების „ცხრა აკრძალვა“ (Nine No-Nos) – პრაქტიკა, რომელიც პრაქტიკულად გარანტირებულად არღვევდა ანტიტრესტულ კანონმდებლობას „პატენტის მფლობელების მცდელობით, გაევრცელებინათ თავიანთი საპატენტო მონოპოლიები დაუპატენტებელ მიწოდებაზე, მოეპოვებინათ კონტროლი მათი ინოვაციების გაუმჯობესებაზე, განესაზღვრათ ფასები მათი დაპატენტებული პროდუქციის გადაყიდვისთვის ან მოეხდინათ ბაზრების გადანაწილება“ (Gilbert & Shapiro (1997, 285)). მიჩნეული იყო, რომ „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზირება ხელს უწყობდა ამ უკანონო პრაქტიკიდან რამდენიმეს განხორციელებას. თუმცა, იუსტიციის დეპარტამენტის ეჭვი ინტელექტუალური საკუთრების შეთანხმებების მიმართ 1980-იანი წლებისთვის შესუსტდა, ხოლო 1995 წელს იუსტიციის დეპარტამენტმა და ფედერალურმა სავაჭრო კომისიამ ერთობლივად გამოაქვეყნეს „ანტიტრესტული სახელმძღვანელო პრინციპები ინტელექტუალური საკუთრების ლიცენზირებისთვის“ (განახლდა 2017 წელს). სახელმძღვანელომ აღიარა ინტელექტუალური საკუთრების სალიცენზიო შეთანხმებების ზოგადად პროკონკურენციული (კონკურენციის ხელშემწყობი) ბუნება და მხარი დაუჭირა მათ ანალიზს „გონივრულობის წესის“ (საფუძველზე, რომელიც დღესაც გამოიყენება.

ევროკავშირში „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზიები რეგულირდება ევროკომისიის ტექნოლოგიების გადაცემის ჯგუფური განთავისუფლების რეგულაციით (TTBER) (რეგ. 316/2014), რომელიც ათავისუფლებს ასეთ ლიცენზიებს პასუხისმგებლობისგან ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების (TFEU) 101-ე მუხლის მიხედვით, თუ ისინი ექცევიან ბაზრის ნებადართული წილის ფარგლებში და თავისუფალნი არიან ნებისმიერი ჩამოთვლილი „უხეში“ შეზღუდვისგან.

„ნოუ-ჰაუ“ და კომერციული საიდუმლოება. „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზირების გზით კონკურენციის შემზღუდველი ბოროტად გამოყენების პოტენციალმა ზოგიერთ ადრეულ კომენტატორს აფიქრებინა, რომ ლიცენზირებისთვის „ნოუ-ჰაუ“ უნდა აკმაყოფილებდეს კომერციული საიდუმლოების მოთხოვნებს; ეს დასკვნა მხარდაჭერილ იქნა აშშ-ის საოლქო სასამართლოს მიერ Mycalex-ის საქმეში (1946). თუმცა, ამგვარ მსჯელობას შეუსაბამო შედეგებამდე მივყავართ. განვიხილოთ, მაგალითად, ახალი, დაუპატენტებელი მოწყობილობის შემთხვევა, რომელიც მჟღავნდება და ლიცენზიით გადაეცემა მწარმოებელს, რომელიც შემდეგ მას ყიდის საჯაროდ. ხელშეკრულების საფუძვლად არსებული ლიცენზირებული „ნოუ-ჰაუ“ კომერციულ საიდუმლოებას რომ მოითხოვდეს, მაშინ ლიცენზირებული აქტივი გაქრებოდა პროდუქტის პირველივე საჯარო გაყიდვისას. აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ Aronson-ის საქმეში (1979) დაადასტურა, რომ დაუპატენტებელი და არასაიდუმლო გამოგონების გამჟღავნებას შეუძლია განუსაზღვრელი ვადით დაასაბუთოს სალიცენზიო ხელშეკრულება როიალტის გადახდაზე.

მიუხედავად იმისა, რომ „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზიები მთელ მსოფლიოში ხშირად განმარტავს მას, როგორც საიდუმლო, ისე არასაიდუმლო ინფორმაციის მომცველ ცნებად, TTBER-ის გამონაკლისი ფარავს „ნოუ-ჰაუს“ მხოლოდ მანამ, სანამ ის საიდუმლოდ რჩება (TTBER, მუხლები 1(1)(i), 2(2)), მიუხედავად იმისა, თუ როგორ არის ის განმარტებული ძირითად ხელშეკრულებაში. ეს აშკარა უზუსტობა, როგორც ჩანს, არსებობს იმიტომ, რომ ტერმინი „ნოუ-ჰაუ“ TTBER-ში გამოიყენება ტერმინ „კომერციული საიდუმლოების“ (trade secret) ნაცვლად – ინტელექტუალური საკუთრების ფორმა, რომელიც ევროკავშირში ზოგადად არ იყო აღიარებული ამ სახელწოდებით 2016 წელს ევროპული კომერციული საიდუმლოების დირექტივის (No. 2016/943) მიღებამდე. შედეგად, არასაიდუმლო „ნოუ-ჰაუს“ ლიცენზიები 101-ე მუხლის მიხედვით, როგორც ჩანს, ვერ სარგებლობენ TTBER-ის გამონაკლისით და მათი ანალიზი პირდაპირ 101-ე მუხლის საფუძველზე უნდა მოხდეს.