„საბაზრო წილი“ გულისხმობს კონკრეტულ ბაზარზე გაყიდული საქონლის ან მომსახურების მთლიანი რაოდენობის იმ პროცენტულ წილს, რომელიც მოდის კონკრეტულ საწარმოზე. საბაზრო წილის გასაზომად, პირველ რიგში, უნდა განისაზღვროს შესაბამისი ბაზარი და მასზე მოქმედი მიმწოდებლები; უნდა შეირჩეს გარკვეული პერიოდი (ჩვეულებრივ, ერთი წელი) და შესაბამისი მეტრიკა (მაგალითად: რაოდენობა, წარმოება, პროდუქტიულობა, მარაგები და ა.შ.) მიმწოდებელთა საქმიანობის მასშტაბის დასადგენად. საბოლოო ჯამში, შესაბამის ბაზარზე თითოეული მიმწოდებლის გაყიდვების მოცულობა ან ღირებულება (ექსპორტის გარეშე) იყოფა ყველა მიმწოდებლის მთლიან გაყიდვებზე. მიღებული შედეგი წარმოადგენს საწარმოს საბაზრო წილს. (წყარო: ტაივანის სამართლიანი ვაჭრობის კომისია (TFTC), 2020 წელი). საბაზრო წილი ასახავს მიმწოდებელთა შედარებით პოზიციას ბაზარზე და, შესაბამისად, ძალიან სასარგებლო ინსტრუმენტია საბაზრო ძალაუფლების შესაფასებლად. თუმცა, იგი არ არის საწარმოს სიძლიერის ერთადერთი მაჩვენებელი. საქმის სპეციფიკიდან გამომდინარე, რელევანტურია სხვა ფაქტორებიც, როგორიცაა: ბაზარზე შესვლის ან გაფართოების ბარიერები (მათ შორის მასშტაბისა თუ ქსელური ეფექტებიდან გამომდინარე), წვდომა კონკრეტულ აქტივებსა და რესურსებზე, პროდუქტის დიფერენციაცია და ჩანაცვლებადობის ხარისხი. (წყარო: ევროკომისია, 2024 წელი).

საბაზრო წილი გულისხმობს დარგში ან ბაზარზე ფირმის ფარდობითი ზომის საზომს, რაც გამოიხატება მთლიან გამოშვებაში, გაყიდვებსა თუ საწარმოო სიმძლავრეებში მისი კუთვნილი პროპორციით. მოგებასთან ერთად, ფირმების ერთ-ერთი ხშირად დასახელებული ბიზნესმიზანი საბაზრო წილის გაზრდაა. ეს განპირობებულია იმით, რომ საბაზრო ეკონომიკაში საბაზრო წილი, მასშტაბის ეკონომია და მოგება ხშირად პოზიტიურ კორელაციაშია. კონკურენციის პოლიტიკის ანალიზში საბაზრო წილები წარმოადგენს მნიშვნელოვან ინდიკატორს საბაზრო ძალაუფლების არსებობის დასადგენად. ამ თვალსაზრისით, ყურადღება უნდა მიექცეს არა მხოლოდ საბაზრო წილის აბსოლუტურ დონეს, არამედ საბაზრო წილის მოცულობას კონკურენტებთან შეფარდებით. თუმცა, დიდი საბაზრო წილის მქონე ფირმებიც კი არ ფლობენ აუცილებლად საბაზრო ძალაუფლებას; მაგალითად, იმ შემთხვევებში, როდესაც განსახილველ ბაზარზე შესვლის ბარიერები (შესვლის ბარიერები) ძალიან დაბალია და ბაზარზე ახალი მოთამაშეების შემოსვლის საფრთხე ხელს უშლის საბაზრო ძალაუფლების რეალიზებას. (ევროკომისია)

ფირმის ფარდობითი ზომის საზომი დარგში ან ბაზარზე, რაც გამოიხატება მთლიან გამოშვებაში, გაყიდვებსა თუ საწარმოო სიმძლავრეებში მისი კუთვნილი პროპორციით. მოგებასთან ერთად, ფირმების ერთ-ერთი ხშირად დასახელებული ბიზნესმიზანი საბაზრო წილის გაზრდაა. საბაზრო ეკონომიკაში საბაზრო წილი, მოგება და მასშტაბის ეკონომია ხშირად პოზიტიურ კორელაციაშია. საბაზრო წილის მაღალმა დონემ შესაძლოა ფირმებს საბაზრო ძალაუფლება მიანიჭოს. © OECD

ბაზრის წილები იძლევა არა მხოლოდ წილის, არამედ მთლიანი ბაზრის ზომის გამოთვლის შესაძლებლობას. გადამწყვეტია იმის დადგენა, აქვს თუ არა საწარმოს დომინანტური პოზიცია ან, როგორც ესპანეთის შემთხვევაში, განისაზღვროს კონცენტრაციის კანონიერება (30%-იანი ბარიერი). იგი ასევე განსაზღვრავს, მოქმედებს თუ არა უმნიშვნელოდ შემზღუდველი წესი, არის თუ არა მინიჭებული ჯგუფური გამონაკლისი და შეუძლია თუ არა კონცენტრაციას გავლენა მოახდინოს ვაჭრობაზე და უნდა გაიაროს თუ არა ექსპერტიზა. როგორც გაერთიანებული ერების ორგანიზაციამ აღნიშნა, მიუხედავად სარგებლიანობისა, ბაზრის წილი შეიძლება იყოს ძალიან რთული ინდიკატორი და სიფრთხილით უნდა იქნას გამოყენებული.

ლიტერატურა დიდ ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, თუ როგორ გამოითვლება საბაზრო წილები და რა იგულისხმება თავად ამ ტერმინში. თუმცა ის, თუ რატომ თამაშობს ბაზრის წილი ასეთ მნიშვნელოვან როლს, ნაკლებად განხილული საკითხია.

საბაზრო წილი არის მხოლოდ ინსტრუმენტი, სხვაგვარად გაუზომავი მახასიათებლის — საბაზრო ძალაუფლების - საზომი. კანონმა კონკურენციის საწინააღმდეგო ქმედებების გამოსავლენად ეკონომიკურ ანალიზს მიმართა, ამ ამოცანის შესასრულებლად შერჩეული ინდიკატორი კი სწორედ საბაზრო წილი აღმოჩნდა.

ევროკომისიამ შეტყობინების შესწორებულ პროექტში მიუთითა, რომ საბაზრო წილი არ არის ერთადერთი ინდიკატორი და სხვა ფაქტორები, მაგალითად, ჩანაცვლებადობის ხარისხი, შესაძლოა ასევე რელევანტური იყოს (მაგ. Ryanair-ის საქმე: CJEU (T-342/07), პუნქტი 42). კომისიას ასევე შეუძლია გამოიყენოს ბაზრის წილები, როგორც პირველადი სკრინინგის ინსტრუმენტი იმის შესაფასებლად, არსებობს თუ არა კონკურენციასთან დაკავშირებული რისკები.

ამ ტერმინის მიმართ პირველი კრიტიკა მის უზუსტობას ეხება, რაც ეჭვქვეშ აყენებს მოსაზრებას, თითქოს მაღალი წილი ავტომატურად ძალაუფლების საწინდარია. ბაზრის წილი სტატიკური კონცეფციაა, რომელსაც უნდა დაერთოს ისეთი დინამიური ელემენტები, როგორიცაა ინდუსტრიის ინოვაციურობა.

მეორეც, გარდა იმისა, რომ საბაზრო ძალაუფლების ზუსტად გაზომვა პრაქტიკულად შეუძლებელია, თავად კომპანიის წილის რეალური გამოთვლაც დიდ სირთულეებთანაა დაკავშირებული. შედეგები მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული ეკონომიკურ და საბაზრო დაშვებებზე (ვარაუდებზე).

მესამე პრობლემა, რომელიც ამ საკითხს ერთვის, არის ის, რომ ბაზრის წილი, თავისთავად, შესაბამისი ბაზრის განსაზღვრის „ქვეპროდუქტია“. ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს 2011 წლის 16 ივნისის გადაწყვეტილებაში (T-209/08 – Stichting) ცალსახად არის აღნიშნული, რომ „ბაზრის წილის გამოსათვლელად, პირველ რიგში, აუცილებელია თავად ამ ბაზრის განსაზღვრა“ (პარ. 108). ევროკომისიის 2004 წლის გაიდლაინები „ვაჭრობაზე გავლენის კონცეფციის შესახებ“ ასევე ამავე პრინციპს ეყრდნობა (პარ. 55). შესაბამისად, ბაზრის არასწორი დეფინიცია გარდაუვლად გამოიწვევს ბაზრის წილების არასწორ გაანგარიშებას. ამასთანავე, ბაზრის წილი დიდწილად არის დამოკიდებული განსახილველი ბაზრის სწორ გეოგრაფიულ არეალზე.

აქედან გამომდინარე, გასაკვირი არ არის, რომ იურისტები ხშირად ცდილობენ ეჭვქვეშ დააყენონ ბაზრის არსებული დეფინიცია, რათა თავიდან აიცილონ ბაზრის მაღალი წილების დაფიქსირება.

ზოგიერთი ავტორი, მაგალითად, კაპლოუ (KAPLOW), ამტკიცებს, რომ ბაზრის წილები შესაძლოა შეცდომაში შემყვანი აღმოჩნდეს, ამიტომ ისინი ეკონომიკური რეალობის გათვალისწინებით უნდა დაკორექტირდეს, რათა ბაზრის განმარტება სადავო არ გახდეს.

ზემოაღნიშნულის შესაჯამებლად: (i) საბაზრო წილი და საბაზრო ძალაუფლება იდენტური ცნებები არ არის; (ii) ბაზრის წილი ვერ იძლევა ზუსტ სურათს მოცემულ ბაზარზე საწარმოს რეალური გავლენის შესახებ; და (iii) ბაზრის წილს მხოლოდ მაშინ აქვს აზრი, თუ თავიდანვე სწორად არის განსაზღვრული შესაბამისი ბაზარი.

თითოეული შესაბამისი ბაზარი ბაზრის წილების გაანგარიშებისას განსხვავებულ მიდგომას საჭიროებს. კომპანიის გაყიდვების უბრალო შეფარდება ინდუსტრიის მთლიან გაყიდვებთან საკმარისი არ არის. ფაქტობრივად, ბაზრის წილის საკითხი უფრო სიღრმისეულად ეკონომიკურ ფორუმებზეა შესწავლილი, ვიდრე იურიდიულ წრეებში. თუმცა, არსებობს ალტერნატიული მიდგომებიც. მაგალითად, ესპანეთის კონკურენციის ორგანომ სარკინიგზო სექტორში ბაზრის წილი არაეკონომიკური კრიტერიუმების საფუძველზე განსაზღვრა და ყურადღება მხოლოდ გადაყვანილი მგზავრების რაოდენობაზე გაამახვილა.

შესაბამისი ბაზრის განსაზღვრის შესახებ ევროკომისიის 2024 წლის შეტყობინებაში ასევე აქცენტირებულია საბაზრო წილის გაანგარიშების ისეთი ფორმები, რომლებიც არაეკონომიკურ საზომებს მოიცავს, როგორიცაა: სიმძლავრე ან წარმოების მოცულობა, მომწოდებელთა რაოდენობა, მოგებული ტენდერების რაოდენობა, რეზერვები ან თუნდაც კვლევასა და განვითარებაში განხორციელებული ხარჯები და ინვესტიციები (პარ. 108).

ეკონომისტები ასევე განიხილავენ ბაზრის ასიმეტრიას, მარკეტინგულ ძალისხმევას, მოთხოვნის ელასტიკურობას, მომხმარებელთა მოზიდვასა თუ შესყიდვების სიხშირეს. ეკონომიკური მოდელების მიმართ არსებული კრიტიკის მიუხედავად, არსებობს კარგად შემუშავებული ფორმულები, რომლებიც ზუსტად ასახავს ბაზრის რეალურ სურათს.

როგორც ევროკომისიამ აღიარა (2022 წლის სახელმძღვანელო ვერტიკალური შეზღუდვების შესახებ, პუნქტი 175), ბაზრის წილი ცვლადი კონცეფციაა, რომლის კრიტერიუმები და მეთოდოლოგია თითოეულ ინდივიდუალურ შემთხვევას ერგება. ბაზრის წილის ფორმულაში არ არსებობს პარამეტრი, რომელიც არ ექვემდებარება ცვლილებას.

მიუხედავად ამისა, მკაცრი ანალიზი ყოველთვის არ არის აუცილებელი, რადგან ბაზრის წილის კრიტერიუმები საკმაოდ მოქნილი აღმოჩნდა. ხშირად ბაზრის წილების მიახლოებითი მაჩვენებლებიც (მაგალითად, სავარაუდო პროცენტები) საკმარისია. ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლომ 2013 წლის 11 ივლისის გადაწყვეტილებაში (C-439/11 Ziegler) აღიარა, რომ მაშინაც კი, როცა შესაბამისი ბაზარი არ იყო მკაფიოდ განსაზღვრული, „შესაბამისი სექტორის საკმარისად დეტალური აღწერა“ (პარ. 73) სავსებით საკმარისი აღმოჩნდა იმის დასადგენად, დაკმაყოფილდა თუ არა კონკრეტული ზღვრული ბარიერი.

ესპანეთის უზენაესი სასამართლოს 2009 წლის 24 თებერვლის გადაწყვეტილებაში განიხილებოდა საქმე იმის დასადგენად, აღმოჩნდა თუ არა არახელსაყრელ კონკურენტულ პირობებში სატელეკომუნიკაციო მომსახურების დომინანტური მიმწოდებელი. საინტერესოა, რომ სასამართლომ დომინანტური კომპანიის საბაზრო წილი გამოთვალა იმ შესაბამისი ბაზრის საფუძველზე, რომელიც ბევრად აღემატებოდა იმ არეალს, სადაც მათი კონკურენტები ოპერირებდნენ.

დასასრულს, ბაზრის წილი, როგორც ინდიკატორი, კრიტიკისგან დაზღვეული არ არის, თუმცა მან ცენტრალური ადგილი დაიკავა კონკურენციის სამართლის პროცედურებში. ზოგიერთი ქვეყანა, მაგალითად ესპანეთი, ამ სისტემის ერთგული მხარდამჭერია. ამის საპირისპიროდ, სხვებმა, როგორებიცაა თურქეთი ან ბრაზილია, გადაწყვიტეს მისი ამოღება საკუთარი სამართლებრივი სისტემებიდან (მაგალითად, რუსეთმა იგი მხოლოდ დომინანტური პოზიციის პრეზუმფციისთვის შეინარჩუნა). ამდენად, ეს არის დიდი პოტენციალის მქონე კონცეფცია, თუმცა გამოცდილებამ აჩვენა, რომ იგი გარკვეულ რისკებსაც შეიცავს.