ფასი არის ფულადი სახსრების ან სხვაგვარი საზღაურის ოდენობა, რომელიც საჭიროა საქონლის ან მომსახურების შესაძენად. ეკონომიკური ლიტერატურა ფასს განსაზღვრავს, როგორც ბაზრის სტრუქტურისა და მასზე არსებული კონკურენტული მეტოქეობის ხასიათისა თუ მასშტაბის ერთ-ერთ მთავარ შედეგს. ამ მიზეზით, საფასო კონკურენცია ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფაქტორია როგორც კომპანიის აკრძალული ქცევის, ისე კონსოლიდაციის (შერწყმის) კონკურენტული ეფექტის შეფასებისას. სამხრეთ აფრიკაში ფასისმიერი ბოროტად გამოყენების პრაქტიკა აკრძალულია „კონკურენციის აქტის“ მე-8 და მე-9 პუნქტების მიხედვით, ხოლო ევროკავშირში მსგავსი აკრძალვები TFEU-ის 102-ე მუხლს ექვემდებარება. აღსანიშნავია, რომ სხვა იურისდიქციების უმეტესობაში ეს აკრძალვები ანალოგიური პრინციპითაა ჩამოყალიბებული.

ფასები მოიცავს სამომხმარებლო ფასების ინდექსს (ინფლაციას) და მის პროგნოზს, მწარმოებელთა ფასების ინდექსს, ფასების დონის ინდექსს, საცხოვრებელი ბინის ფასებსა და აქციების ფასებს. სამომხმარებლო ფასების ინდექსი ზომავს საოჯახო მეურნეობების მიერ მოხმარებული საქონლისა და მომსახურების ფიქსირებული კალათის საშუალო საცალო ფასების ცვლილებას, ხოლო მწარმოებელთა ფასების ინდექსი ზომავს სხვადასხვა პროდუქტის მწარმოებლების მიერ მიღებული ფასების საშუალო დინამიკას; ეს უკანასკნელი ხშირად მიიჩნევა მთელ ეკონომიკაში ფასების ცვლილების წინასწარ ინდიკატორად. ფასების შედარებითი დონეები ზომავს ქვეყნებს შორის ფასების საერთო დონის სხვაობას; ისინი დამოკიდებულია სავალუტო გაცვლით კურსებზე და მათი შეფასებისას სიფრთხილეა საჭირო. აქციების ფასების ინდექსები იანგარიშება ეროვნულ ან უცხოურ საფონდო ბირჟებზე განთავსებული კომპანიების ჩვეულებრივი აქციების ფასების საფუძველზე. © OECD

კონკურენციის სამართლის აღსრულების პროცესში ფასის ცნება მოიცავს საბაზისო ფასებს, ფასდაკლებებსა და ფასდათმობებს, რომლებიც კლიენტებსა თუ მომხმარებლებს ენიჭებათ. ბერტრანდის (ნეშის) წონასწორობის პირობებში - სადაც კომპანიები თანაბარი ან მსგავსი ზომისანი არიან, აქვთ იდენტური მუდმივი დანახარჯები და აწარმოებენ ერთგვაროვან (ჰომოგენურ) პროდუქტებს - ფასები დამოუკიდებლად დგინდება ზღვრული დანახარჯის დონეზე. თუმცა, ფასმა შესაძლოა ზღვრულ დანახარჯზე მაღლა აიწიოს იმ შემთხვევაში, თუ პროდუქტები დიფერენცირებულია (Hayman, 1993, გვ. 15).

ნეოკლასიკური საფასო თეორიის თანახმად, კონკურენტულ ბაზრებზე კომპანიებს შორის მეტოქეობა განაპირობებს წონასწორობას ფასებს, წარმოების მოცულობასა და ვაჭრობის პირობებს შორის, რაც ზრდის საზოგადოებრივ კეთილდღეობას (Straddler, 2015, გვ. 13). ამ პერსპექტივიდან, შერწყმა და შესყიდვები, ცალკეული კომპანიის ქცევა ან კონკურენტებს შორის ისეთი შეთანხმებები, რომლებიც ზღუდავს კონკურენციას და იწვევს ფასების მუდმივ გადახრას (ზრდას) „კონკურენტული“ დონიდან, ზოგადად კონკურენციის საწინააღმდეგოად განიხილება. გამონაკლისს წარმოადგენს შემთხვევები, როდესაც არსებობს დამაჯერებელი ეფექტიანობა, ტექნოლოგიური პროგრესი ან სხვა პროკონკურენტული გარემოება, რომელიც აღემატება მიყენებულ ზიანს.

ფასი კომპანიების მიერ შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც ექსპლუატაციური, ისე ბაზრიდან განდევნის (ექსკლუზიური) მიზნით. ფასის ექსპლუატაციური გამოყენება, როგორც წესი, ვლინდება უსამართლოდ მაღალი ფასების დაწესებაში, რამაც შესაძლოა მომხმარებლის დაზიანება გამოიწვიოს. აკრძალული საფასო სტრატეგიები მოიცავს ისეთ ქმედებებს, როგორიცაა: მტაცებლური ფასწარმოქმნა, პირობითი ფასდათმობები, პროდუქტებისა და სერვისების დაჯგუფება და მიბმა, მარჟის შეკუმშვა, ფასისმიერი დისკრიმინაცია და ფასების ფიქსირება. ყოველივე ეს შეიძლება გამოყენებულ იქნას ბაზრიდან კონკურენტების განსადევნად. მსგავსი ბოროტად გამოყენების პრაქტიკა, როგორც წესი, კომპანიის ცალმხრივ ქცევას წარმოადგენს. სხვა შემთხვევებში კი კონკურენტები თანხმდებიან გასაყიდ ფასზე, რათა თავიდან აიცილონ კონკურენცია და ერთობლივად გაზარდონ მოგება; ეს არის ცალსახად აკრძალული პრაქტიკა, რომელსაც ფასების ფიქსირება ეწოდება.

მოკლედ რომ ვთქვათ, ქვემოთ მოცემული განხილვა ყურადღებას გაამახვილებს ორ სტრატეგიაზე (უსამართლოდ მაღალი ფასი და მტაცებლური ფასწარმოქმნა), რომლებიც იწვევს მომხმარებლის დაზიანებას (მაღალი ფასების სახით) და ხელს უშლის ბაზარზე ახალი კონკურენტების შესვლასა თუ არსებულთა გაფართოებას. ფასისმიერი ბოროტად გამოყენების შეფასებისას ორი პრინციპია გადამწყვეტი: (i) დომინანტური კომპანიის დანახარჯების განსაზღვრა დაწესებულ ფასთან მიმართებაში და (ii) იმის გათვალისწინება, რომ კონკურენტული მეტოქეობა ბუნებრივად გამოიწვევს ნაკლებად ეფექტიანი კომპანიების ბაზრიდან გასვლას და დარჩებიან მხოლოდ ის კონკურენტები, რომლებიც ისეთივე ეფექტიანები არიან, როგორც თავად დომინანტური კომპანია. ეს მოსაზრება გამყარებულია საქმეებში Intel v. Commission და Post Danmark II (ასევე Commission v. Mittal), რაც დადასტურებულია ევროკომისიის პრიორიტეტებით TFEU-ის 102-ე მუხლის გამოყენებისას დომინანტი საწარმოების მიერ განხორციელებული ბაზრიდან განდევნის ქმედებების მიმართ.

მიუხედავად იმისა, რომ ფასისმიერი ძალაუფლების ბოროტად გამოყენება თითქმის ყველა იურისდიქციაში აკრძალულია, აზრთა სხვადასხვაობა მაინც რჩება უსამართლოდ მაღალ ფასებთან დაკავშირებით. მაშინ, როდესაც ევროკავშირი, სამხრეთ აფრიკა და ჩინეთი კრძალავენ უსამართლოდ მაღალი ფასების დაწესებას, აშშ-ის ანტიმონოპოლიური სამართალი პირდაპირ არ კრძალავს ამ პრაქტიკას. ზედმეტად მაღალი ფასების დაწესება (რაც მოიხსენიება, როგორც უსამართლო შესყიდვის ან გაყიდვის ფასი) მნიშვნელოვან კითხვებს აჩენს კონკურენციის სამართლის აღსრულების პროცესში. მთავარი გამოწვევა „უსამართლოდ მაღალი ფასის“ განსაზღვრასა და იმ ზღვარის დადგენას ეხება, რომლის მიღმაც ფასი ბოროტად გამოყენებად ჩაითვლება.

სამხრეთ აფრიკის 1998 წლის „კონკურენციის აქტი“ (შესწორებული ვერსია) უსამართლოდ მაღალ ფასს განმარტავს, როგორც ფასს, რომელსაც „არავითარი გონივრული კავშირი არ აქვს საქონლის ან მომსახურების ეკონომიკურ ღირებულებასთან და აღემატება დადგენილ ზღვარს“. სამხრეთ აფრიკის კონკურენციის ორგანოების მიერ არჩეული გზა იმ მიდგომის ანალოგიურია, რომელიც ევროკავშირში დამკვიდრდა საქმეებით: United Brands v. Commission და General Motors v. Commission.

საქმეში Commission v. Mittal, კონკურენციის სააპელაციო სასამართლომ (CAC) ჩამოაყალიბა ოთხსაფეხურიანი ტესტი უსამართლოდ მაღალი ფასის დასადგენად, რომელიც მოგვიანებით გამოყენებულ იქნა საქმეში Commission v. Sasol Chemical Industries. ეს ნაბიჯები მოიცავს: (1) მოქმედი ფასის განსაზღვრას; (2) საქონლის ან მომსახურების ეკონომიკური ღირებულების დადგენას; (3) იმის გარკვევას, არის თუ არა სხვაობა მოქმედ ფასსა და ეკონომიკურ ღირებულებას შორის არაგონივრული; და (4) იმის დადგენას, ხდება თუ არა უსამართლოდ მაღალი ფასის დარიცხვა მომხმარებელთა საზიანოდ.

ეკონომიკური ღირებულების განსაზღვრა კვლავ რთულ ამოცანად რჩება კონკურენციის ორგანოებისა და სასამართლოებისთვის. საქმე United Brands იძლევა გარკვეულ მითითებებს და აღნიშნავს, რომ ეკონომიკური ღირებულება შეიძლება განისაზღვროს დომინანტური კომპანიის წარმოების დანახარჯების ან სხვა კრიტერიუმების, მაგალითად, კონკურენტი პროდუქტების ფასების საფუძველზე. საქმეში Mittal, კონკურენციის სააპელაციო სასამართლომ ეკონომიკური ღირებულება განმარტა, როგორც გონივრული ფასი, რომელიც დაწესდებოდა გრძელვადიანი კონკურენტული წონასწორობის პირობებში.

CAC-მა მიუთითა, რომ ფასები, რომლებსაც მსგავსი დანახარჯების მქონე კომპანიები სხვა ბაზრებზე აწესებენ, შეიძლება გამოდგეს ეკონომიკური ღირებულების საზომად, თუ ეს ბაზრები გრძელვადიან პერსპექტივაში ეფექტიანი კონკურენციით ხასიათდება. კალკანიო და სხვები (Calcagno et al, 2019, 169), ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის დასკვნებზე დაყრდნობით აღნიშნავენ, რომ გლობალური საუკეთესო პრაქტიკა გულისხმობს ერთი და იმავე პროდუქტის ან მომსახურების ფასების შედარებას სხვადასხვა გეოგრაფიულ ბაზარსა თუ დროის მონაკვეთში. ასევე არსებობს მოსაზრება, რომ ეკონომიკური ღირებულების განსაზღვრა უნდა გასცდეს მხოლოდ ფასისა და დანახარჯების ჩარჩოს და მხედველობაში მიიღოს მომხმარებლის მიერ მიღებული სარგებელი, მაგალითად, ისეთი ელემენტები, როგორიცაა მომსახურების მოხერხებულობა და მომხმარებლის გადახდის მზაობა.

მტაცებლური ფასწარმოქმნა აკრძალული საფასო სტრატეგიის კიდევ ერთი მაგალითია, როდესაც დომინანტური კომპანია აწესებს თვითღირებულებაზე დაბალ ფასებს კონკურენტებისთვის ძირის გამოთხრის მიზნით. უიში (Whish, 2018) ამ ქმედებას აღწერს, როგორც მიზანმიმართულ სტრატეგიას, რომლის დროსაც დომინანტური მოთამაშე აწესებს წამგებიან ფასებს არსებული ან პოტენციური კონკურენტების საპასუხოდ, მათი ბაზრიდან განდევნის ან „დისციპლინირების“ (საკუთარ პირობებზე დაყოლიების) მიზნით.

კონკურენტების ჩამოცილების შემდეგ, დომინანტი კომპანია კვლავ ზრდის ფასებს ზარალის ანაზღაურების მიზნით, რაც საბოლოოდ მომხმარებელს აზარალებს. ამ ტიპის ქცევის შეფასება დაკავშირებულია არაერთ გამოწვევასთან, განსაკუთრებით კი დანახარჯების შესაბამისი სტანდარტის განსაზღვრასთან. საქმემ Commission v. Media24 დაადასტურა, რომ სამხრეთ აფრიკაში ხარჯების შესაფასებელ სტანდარტებად მიიჩნევა ზღვრული დანახარჯები ან საშუალო ცვლადი დანახარჯები (AVC).