შესვლის ბარიერების ორი ძირითადი განმარტება არსებობს. პირველი მათ განსაზღვრავს, როგორც ნებისმიერ ფაქტორს, რომელიც ბაზარზე უკვე არსებულ კომპანიებს საშუალებას აძლევს, მიიღონ ნორმალურზე მაღალი მოგება და, ამავდროულად, შეაფერხონ ახალი მოთამაშეების ბაზარზე შესვლა და კონკურენცია. ალტერნატიული და ბევრად უფრო ვიწრო მიდგომა ამტკიცებს, რომ შესვლის ბარიერის კონცეფცია უნდა შემოიფარგლოს მხოლოდ იმ დანახარჯებით, რომლებიც პოტენციურმა შემსვლელმა უნდა გასწიოს ბაზარზე შესვლის მომენტში ან მის შემდეგ, და რომლებიც ბაზარზე უკვე არსებულ მონაწილეებს თავის დროზე არ გაუღიათ. შესვლის ბარიერები შეიძლება იყოს სტრუქტურული (ბაზრის ობიექტური პირობები) ან სტრატეგიული (შესვლის შეკავებისკენ მიმართული ქმედებები) და ისინი დინამიკურ ჭრილში უნდა იქნას შესწავლილი. პირობები, რომლებიც გავლენას ახდენს ბაზარზე შესვლაზე, მოიცავს: აუნაზღაურებელ დანახარჯებს, საკანონმდებლო და მარეგულირებელ ბარიერებს, მასშტაბის ეკონომიას, ასორტიმენტის (მოცულობის) ეკონომიას, კაპიტალის ხარჯებს, ქსელურ ეფექტებსა და ბაზრიდან გასვლის ბარიერებს. ასევე, სტრატეგიულ ქცევებს: ვერტიკალურ ინტეგრაციას, მტაცებლურ ფასწარმოქმნას, ზღვრულ ფასწარმოქმნას, ერთგულების ფასდათმობებს, პაკეტურ ფასდაკლებებსა და ექსკლუზიურ გარიგებებს.
ბაზარზე შესვლის ბარიერები არის ფაქტორები, რომლებიც ხელს უშლის ან აფერხებს კომპანიების შესვლას კონკრეტულ ბაზარზე. ბაზარზე შესვლის ბარიერები შეიძლება გამომდინარეობდეს, მაგალითად, კონკრეტული ბაზრის სტრუქტურიდან (მაგ. ჩაძირული ხარჯების მქონე ინდუსტრია, მომხმარებელთა ბრენდული ერთგულება არსებული პროდუქტების მიმართ) ან ბაზარზე უკვე მოქმედი (ინკუმბენტი) ფირმების ქცევიდან. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ მთავრობებიც შეიძლება იყვნენ ბაზარზე შესვლის ბარიერების წყარო (მაგ. ლიცენზირების მოთხოვნებისა და სხვა რეგულაციების მეშვეობით).
© ევროკომისია
ბაზარზე შესვლის ბარიერები არის ფაქტორები, რომლებიც ხელს უშლის ან აკავებს ახალი ფირმების შესვლას დარგში მაშინაც კი, როდესაც ბაზარზე უკვე მოქმედი (ინკუმბენტი) ფირმები ზემოგებას იღებენ. არსებობს ბარიერების ორი ფართო კლასი: სტრუქტურული (ანუ „უწყინარი“) და სტრატეგიული. ამ ორ კლასს ხშირად მოიხსენიებენ ასევე როგორც ბაზარზე შესვლის ეკონომიკურ და ქცევით ბარიერებს.
სტრუქტურული ბარიერები გამომდინარეობს დარგის ძირითადი მახასიათებლებიდან, როგორიცაა ტექნოლოგია, ხარჯები და მოთხოვნა. არსებობს გარკვეული აზრთა სხვადასხვაობა იმის თაობაზე, თუ რომელი ფაქტორები ქმნის შესაბამის სტრუქტურულ ბარიერებს. ყველაზე ფართო განმარტება, რომელიც ჯო ბეინს ეკუთვნის, ვარაუდობს, რომ ბაზარზე შესვლის ბარიერები წარმოიშობა პროდუქტის დიფერენციაციისგან, ბაზარზე მოქმედი ფირმების აბსოლუტური ხარჯობრივი უპირატესობებისგან და მასშტაბის ეკონომიისგან. პროდუქტის დიფერენციაცია უპირატესობას უქმნის ბაზარზე უკვე მოქმედ ფირმებს, რადგან ბაზარზე ახალ შესულმა კომპანიებმა უნდა გადალახონ არსებული პროდუქტების მიმართ დაგროვილი ბრენდული ერთგულება. აბსოლუტური ხარჯობრივი უპირატესობა გულისხმობს, რომ ბაზარზე ახალი მოთამაშე წარმოების ნებისმიერ მოცულობაზე უფრო მაღალი ერთეულის ხარჯებით შევა, შესაძლოა, შედარებით დაბალი ხარისხის ტექნოლოგიის გამო. მასშტაბის ეკონომია ზღუდავს იმ ფირმების რაოდენობას, რომლებსაც შეუძლიათ იფუნქციონირონ მინიმალური ხარჯებით მოცემული ზომის ბაზარზე.
სტრუქტურული ბარიერების უფრო ვიწრო განმარტებას გვთავაზობს ჯორჯ სტიგლერი, რომელიც მიიჩნევს, რომ ბაზარზე შესვლის ბარიერები წარმოიშობა მხოლოდ მაშინ, როდესაც ახალმა მოთამაშემ უნდა გაიღოს ისეთი ხარჯები, რომლებსაც ბაზარზე უკვე მოქმედი ფირმები არ ატარებენ. ეს განმარტება გამორიცხავს მასშტაბის ეკონომიას, როგორც ბარიერს. არსებობს გარკვეული დებატები იმის შესახებ, მოიცავს თუ არა სტიგლერის განმარტება იმ ხარჯებს, რომლებსაც ამჟამად არ სწევენ ბაზარზე მოქმედი ფირმები, თუ იმ ხარჯებს, რომლებიც მათ არასდროს გაუღიათ. სხვა ეკონომისტები ხაზს უსვამენ ჩაძირული ხარჯების, როგორც ბაზარზე შესვლის ბარიერის, მნიშვნელობას. ვინაიდან ასეთი ხარჯები ახალმა მოთამაშეებმა უნდა გაიღონ, ხოლო ბაზარზე უკვე მოქმედ ფირმებს ისინი უკვე გაღებული აქვთ, იქმნება ბაზარზე შესვლის ბარიერი. გარდა ამისა, ჩაძირული ხარჯები ამცირებს ბაზრიდან გასვლის შესაძლებლობას და, შესაბამისად, დამატებით რისკებს უქმნის პოტენციურ ახალ მოთამაშეებს.
სტრატეგიული ბარიერები წარმოიშობა ბაზარზე უკვე მოქმედი ფირმების ქცევიდან. კერძოდ, მათ შეიძლება იმოქმედონ ისე, რომ გააძლიერონ სტრუქტურული ბარიერები ან დაემუქრონ ახალ მოთამაშეებს საპასუხო დარტყმით ბაზარზე შესვლის შემთხვევაში. თუმცა, ასეთი მუქარები უნდა იყოს სანდო იმ გაგებით, რომ ბაზარზე მოქმედ ფირმებს უნდა ჰქონდეთ მათი განხორციელების მოტივაცია ბაზარზე ახალი მოთამაშის შესვლისას. ბაზარზე შესვლის სტრატეგიული შეკავება ხშირად მოიცავს ბაზარზე მოქმედი ფირმების მხრიდან წინასწარ გამაფრთხილებელ (პრევენციულ) ქცევას. ამის ერთ-ერთი მაგალითია საწარმოო სიმძლავრეების წინასწარ დაკავება, როდესაც ბაზარზე უკვე არსებული ფირმა ჭარბ ინვესტიციას ახორციელებს საწარმოო სიმძლავრეებში, რათა დაიმუქროს საფასო ომით ახალი მოთამაშის გამოჩენის შემთხვევაში. კიდევ ერთი მაგალითია ახალი ბრენდებისა და პროდუქტების ხელოვნური შექმნა, რათა შეიზღუდოს იმიტაციის შესაძლებლობა. ეს შესაძლებლობა კვლავაც სერიოზული დებატების საგანია. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ მთავრობებიც შეიძლება იყვნენ ბაზარზე შესვლის ბარიერების წყარო ლიცენზირებისა და სხვა რეგულაციების მეშვეობით. © OECD
1993 წელს, საქმეში Brooke Group, Ltd. v. Brown & Williamson Tobacco Corp., აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ ცალსახად აღიარა შესვლის ბარიერის კონცეფცია და დაამკვიდრა იგი ანტიმონოპოლიურ იურისპრუდენციაში. თუმცა, სასამართლოს არ ჩამოუყალიბებია შესვლის ბარიერების მკაფიო დეფინიცია და არც ის აუხსნია ნათლად, თუ რა გავლენას ახდენს მსგავსი ბარიერების არსებობა-არარსებობა კონკრეტულ ანტიმონოპოლიურ მოთხოვნებზე (პრეტენზიებზე).
ზოგიერთი ქვედა ინსტანციის ფედერალური სასამართლო, როგორც ჩანს, იზიარებს ეკონომიკური ლიტერატურიდან მომდინარე იმ იდეებს, რომლებიც შესაძლოა შეუსაბამო იყოს გაბატონებულ პრეცედენტებთან. მაგალითად, საქმეში United States v. Baker Hughes Inc., კოლუმბიის ოლქის სააპელაციო სასამართლომ უარყო მთავრობის არგუმენტი იმის შესახებ, რომ ბაზარზე შესვლა აუცილებლად „სწრაფი და ეფექტიანი“ უნდა იყოს. სასამართლოს განმარტებით, მსგავსი მოთხოვნა უგულებელყოფს პოტენციურ კონკურენციას, რომელსაც თავისთავად შეუძლია ბაზარზე კონკურენტული ზეწოლის მოხდენა.
მეცხრე ოლქის ფედერალურმა სასამართლომ, საქმეში Rebel Oil, აღიარა, რომ ბაზარზე შესვლა, თუნდაც იგი მარტივი იყოს ცალკეული კომპანიებისთვის, შესაძლოა არასაკმარისი აღმოჩნდეს კონკურენტული პრობლემის გადასაჭრელად, „თუ ბაზარი ვერ ახერხებს თვითგამოსწორებას მცირე კონკურენტების შესვლის მიუხედავად“. სასამართლომ მიუთითა შერწყმის სახელმძღვანელო პრინციპებში არსებულ ფორმულირებაზე - „დროული, სავარაუდო და საკმარისი“ - როგორც დამაჯერებელ სტანდარტზე ეკონომიკური სუბიექტების ანალიზისთვის.
მტკიცების ტვირთის განაწილების სამართლებრივი საკითხი კვლავ გადაუჭრელი რჩება. 1992 წლის აშშ-ის „შერწყმის სახელმძღვანელო პრინციპები“ გვერდს უვლის ტვირთის განაწილების თემას; ისინი აღწერენ აღმასრულებელი უწყებების მიერ მიღებულ ანალიტიკურ ჩარჩოს და არა სამართლებრივ სტანდარტს, რომელიც სასამართლომ უნდა გამოიყენოს. სასამართლოები, რომლებიც ეყრდნობიან Philadelphia National Bank-ის პრეზუმფციას (რომლის მიხედვითაც მაღალი საბაზრო კონცენტრაცია კონკურენციის საწინააღმდეგო ეფექტს გულისხმობს), ბაზარზე შესვლის ფაქტორს, როგორც წესი, განიხილავენ საპასუხო არგუმენტად, რომელიც მთავრობის პრეტენზიებს აბათილებს. ეს მიდგომა მტკიცების ტვირთს აშკარად მოპასუხეს აკისრებს.
ატლანტის ოკეანის მეორე მხარეს, ევროპული სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით, დომინანტური მდგომარეობის შესახებ გადაწყვეტილებათა უმეტესობა ბაზრის დამატებითი მახასიათებლების ანალიზს ეყრდნობა. მიჩნეულია, რომ დომინანტური მდგომარეობა რეალურ და პოტენციურ კონკურენტებს „თითქმის გადაულახავ პრაქტიკულ და ფინანსურ დაბრკოლებებს“ უქმნის. ეს მახასიათებლები შემდგომი სასამართლო პრაქტიკით კიდევ უფრო გაფართოვდა, თუმცა მათი ამომწურავი ნუსხა არ არსებობს.
ერთის მხრივ, საქმეში Continental Can, ევროპის მართლმსაჯულების სასამართლომ ხაზი გაუსვა ბაზარზე სხვა კონკურენტების შესაძლებლობების შემოწმების მნიშვნელობას მანამ, სანამ დომინანტური მდგომარეობის არსებობა დადგინდება. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სასამართლომ განაცხადა, რომ დომინანტური პოზიციის ბოროტად გამოყენების დასადგენად, პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირის არსებობა თავად დომინანტურ მდგომარეობასა და ბოროტად გამოყენების აქტს შორის არ არის აუცილებელი.
მეორეს მხრივ, საქმეში Hoffmann-La Roche ჩამოთვლილ იქნა არაერთი ფაქტორი (საბაზრო წილები, მოთხოვნის საფასო ელასტიკურობა, მომგებიანობის მაჩვენებლები, შესვლისა და გაფართოების ბარიერები, სტრუქტურული და ქცევითი ფაქტორები), რომელთაც ერთობლიობაში შეუძლიათ განსაზღვრონ დომინანტობის არსებობა, თუმცა თითოეული მათგანი, ცალკე აღებული, სულაც არ არის აუცილებლად გადამწყვეტი.
2012 წელს, საქმეზე AstraZeneca AB and AstraZeneca plc v. European Commission, ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლომ არ დააკმაყოფილა AstraZeneca-ს საჩივარი გეი სასამართლოს გადაწყვეტილების წინააღმდეგ. აღნიშნული გადაწყვეტილებით, კომპანია 60 მილიონი ევროთი დაჯარიმდა კუჭ-ნაწლავის დაავადებების სამკურნალო პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების (PPI) ბაზარზე დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების გამო. ევროკომისიამ დაადგინა, რომ AstraZeneca-მ ბოროტად გამოიყენა ფარმაცევტული პროდუქტების რეგისტრაციისა და მარკეტინგის პროცედურები, რათა ბაზრიდან განედევნა მისი პრეპარატის - Losec-ის ჯენერიკული ალტერნატივები და შეეფერხებინა პარალელური იმპორტი.
ბრაზილიაში, ბაზარზე შესვლის ბარიერებთან დაკავშირებული ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრეცედენტი იყო ადმინისტრაციული წარმოება №08012.007423/2006-27 (2018 წლის ოქტომბერი). ეკონომიკური დაცვის ადმინისტრაციულმა საბჭომ (CADE) დააჯარიმა ნაყინის მწარმოებელი კომპანია Unilever (ბრენდ Kibon-ის მფლობელი) თავისუფალი კონკურენციის შეზღუდვისა და კონკურენტებისთვის სადისტრიბუციო არხებზე წვდომის აღკვეთის გამო. საქმე ეხებოდა გაყიდვების ობიექტებს (POS) რიო-დე-ჟანეიროსა და სან-პაულუს მუნიციპალიტეტებში. მოკვლევამ აჩვენა, რომ კომპანია სავაჭრო ობიექტებს სთავაზობდა ფასდაკლებებსა და ბონუსებს ექსკლუზიური რეალიზაციის, პრივილეგირებული განლაგების ან მაცივრების მხოლოდ მათი პროდუქციისთვის გამოყენების სანაცვლოდ. CADE-მ ასევე გამოავლინა სახელშეკრულებო დებულებები, რომლებიც რეალიზატორებს აკისრებდა პროდუქციის მინიმალური მოცულობის გაყიდვის ვალდებულებას, წინააღმდეგ შემთხვევაში კი ითვალისწინებდა საჯარიმო სანქციებსა და მიღებული ავანსის უკან დაბრუნებას.
