ცვლადი დანახარჯები არის კომპანიის ის ეკონომიკური ხარჯები, რომლებიც პირდაპირ არის დაკავშირებული წარმოებასთან და იცვლება გამოშვებული პროდუქციის მოცულობის შესაბამისად. ეკონომიკური დანახარჯების ცნება გულისხმობს ეფექტიან წარმოებას, ანუ პროცესის მინიმალური შესაძლო დანახარჯებით წარმართვას.

ხარჯები, რომლებიც იცვლება წარმოების მოცულობის მიხედვით. მაგალითად, წარმოების პროცესში გამოყენებული მასალებისა და ენერგიის ხარჯები. © ევროკომისია

მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ეკონომიკური ხედვა განსხვავდება ბუღალტრული აღრიცხვისგან. ეკონომიკური დანახარჯი არ არის უბრალოდ გაწეული ხარჯების ჯამი; არაეფექტიანი მართვის შემთხვევაში, რეალური დანახარჯი შეიძლება აჭარბებდეს წარმოებისთვის აუცილებელ ნორმას. ეკონომიკური დანახარჯი ეწოდება იმ მინიმალურ რესურსებს, რომლებიც აუცილებელია ბიზნესსაქმიანობის განსახორციელებლად.

კონკურენციის სამართლის ჭრილში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმის გააზრება, რომ ღირებულების ნებისმიერი კონცეფცია მიმართული უნდა იყოს ეფექტიან წარმოებასა თუ შესრულებაზე, რაც მინიმალური შესაძლო დანახარჯების გაღებას გულისხმობს. ცვლადი დანახარჯი წარმოადგენს დანახარჯების იმ ნაწილს, რომელიც უშუალოდაა დაკავშირებული წარმოებასთან. ამის საპირისპიროდ, კომპანიამ შესაძლოა გაიღოს ისეთი ხარჯებიც, რომლებიც აუცილებლად არ უკავშირდება წარმოების პროცესს - მაგალითად, ტექნიკური ან სახელშეკრულებო შეზღუდვების პერიოდში. ასეთი ფიქსირებული დანახარჯები ერთჯერადად წარმოიქმნება და არ იცვლება წარმოების მოცულობის ზრდასთან ან შემცირებასთან ერთად.

შესაბამისად, ცვლადი დანახარჯი, როგორც მთლიანი დანახარჯების განმასხვავებელი ნაწილი, აქტუალურია მხოლოდ იმ პერიოდში, როდესაც კომპანიას არ აქვს რესურსების სრული კორექტირების შესაძლებლობა, რასაც „მოკლევადიან პერიოდს“ ვუწოდებთ. გრძელვადიან პერსპექტივაში კი ყველა ხარჯი შეიძლება ჩაითვალოს ცვლადად. აქედან გამომდინარე, ცვლადი დანახარჯის განსაზღვრის კიდევ ერთი გზაა ნებისმიერი ხარჯი, რომელიც არ არის ფიქსირებული. დანახარჯის ელემენტი თავისი ბუნებით წინასწარ განსაზღვრულად ფიქსირებული ან ცვლადი არ არის; ამიტომ, ანალიზის პროცესში უნდა დადგინდეს მოპასუხე კომპანიის კონკრეტული დანახარჯების სტრუქტურა და ის, იცვლება თუ არა კონკრეტული ხარჯი წარმოებული პროდუქციის რაოდენობის მიხედვით. კონკურენციის სამართლის ანალიზისა და საქმეთა ჯეროვანი განხილვის პროცესში, ცვლადი დანახარჯების განმარტება განსაკუთრებით აქტუალური გახდა „მტაცებლური საფასო პოლიტიკისა“ და სხვა ექსკლუზიური ქცევების შესაფასებლად - იმ შემთხვევებში, როდესაც ხდება თვითღირებულებაზე დაბალი ფასების თეორიების (მაგალითად, მოცულობითი ფასდაკლებების ან რებატების) შესწავლა.

ამ კონტექსტში, საშუალო ცვლადი დანახარჯი, რომელიც პროდუქტის ერთეულზე გაანგარიშებულ ცვლად ხარჯს წარმოადგენს, მიჩნეულ იქნა ფუნდამენტურ ცვლადად მტაცებლური ფასდადების გამოსავლენად. ეს მიდგომა ვრცლად არის დასაბუთებული არიდასა და ტერნერის (Areeda & Turner, 1975) ნაშრომში. ავტორები გვთავაზობენ „ფასი-დანახარჯის ტესტს“, რომელიც საშუალებას იძლევა დადგინდეს, რამდენად წარმოადგენს თვითღირებულებაზე დაბალი ფასი მტაცებლურ სტრატეგიას.

მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნულ ნაშრომში ავტორები მიიჩნევენ, რომ მტაცებლობის დასადგენად კონცეპტუალურად უპირატესი მარგინალურ ხარჯთან შედარებაა, ბაუმოლმა (Baumol, 1996) აღნიშნა, რომ ანალიზისას ყურადღების გამახვილება სწორედ საშუალო ცვლად დანახარჯზე არის მართებული. მიუხედავად იმისა, რომ პრაქტიკული და კონცეპტუალური უპირატესობების გამო AVC (საშუალო ცვლადი დანახარჯი) ამ ცვლადის გაზომვის ყველაზე შესაფერის ფორმად მიიჩნევა, სასამართლო პრაქტიკაში კვლავ გრძელდება დისკუსია იმის შესახებ, თუ რომელი მაჩვენებელი უნდა იქნას გამოყენებული შედარებისთვის.

ცვლადი და ფიქსირებული დანახარჯების გამიჯვნის მთავარი დასკვნა ის არის, რომ წარმოების შეწყვეტის შემთხვევაში, კომპანია თავიდან აიცილებს ცვლად ხარჯებს, თუმცა ვერ შეძლებს ფიქსირებული ხარჯების შემცირებას. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი დასკვნა, რომელიც უშუალოდ არიდასა და ტერნერის ნაშრომს უკავშირდება, შემდეგში მდგომარეობს: თუ პროდუქტის ფასი აჭარბებს საშუალო ცვლად დანახარჯს, მაშინაც კი, როდესაც ეს ფასი საშუალო მთლიან დანახარჯზე დაბალია, კომპანიას აქვს სტიმული, განაგრძოს წარმოება. შესაბამისად, საქმიანობის შეწყვეტის ეკონომიკური საფუძველი მხოლოდ მაშინ ჩნდება, როდესაც ფასი საშუალო ცვლად დანახარჯზე დაბალია.

ზემოაღნიშნული მსჯელობა მოითხოვს ფასი-დანახარჯის იმ ანალიზის განხილვას, რომელიც ევროკავშირის სამართლებრივ სივრცეში ჩამოყალიბდა. საქმეში AKZO Chemie BV (1991), სასამართლომ დაადასტურა, რომ მტაცებლური ფასდადება წარმოადგენს TFEU-ს 102-ე მუხლის [ყოფილი 82-ე მუხლი] დარღვევას და შემოიღო ორი ტესტი ფასის მტაცებლურად მიჩნევისთვის. პირველი - „მტაცებლური განზრახვის“ პრეზუმფცია, როდესაც ფასი საშუალო ცვლად დანახარჯზე დაბალია. სასამართლოს განმარტებით, ასეთ კომპანიას „არ გააჩნია სხვა ინტერესი, გარდა კონკურენტების ბაზრიდან განდევნისა, რათა შემდგომში მონოპოლიური მდგომარეობის გამოყენებით ფასები გაზარდოს“. მეორე ტესტი ეხება ფასების ბოროტად გამოყენებას მაშინ, როდესაც ისინი საშუალო მთლიან დანახარჯზე დაბალია, მაგრამ აჭარბებს საშუალო ცვლად დანახარჯს. ასეთ შემთხვევაში ფასი მიიჩნევა მტაცებლურად, თუკი იგი კონკურენტის განდევნის წინასწარგანზრახული გეგმის ნაწილია.

მტაცებლურ ფასებთან დაკავშირებული სხვა მნიშვნელოვანი საქმეები, რომლებიც ხარჯების სიღრმისეულ ანალიზს მოითხოვდა, მოიცავს Tetra Pak (1996) და Post Danmark-ის პრეცედენტებს (2012, 2015). Post Danmark I-ში ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლომ დაადგინა, რომ „ეფექტიანი კონკურენტის ტესტი“ მტაცებლობის შეფასების აუცილებელი ელემენტია და ზოგ შემთხვევაში AVC-ის ნაცვლად ზღვრული ხარჯების გამოყენება უფრო მიზანშეწონილი სტრატეგიაა. Post Danmark II-ში სასამართლომ განმარტა, რომ ფასი, რომელიც საშუალო მთლიან დანახარჯზე დაბალია, მაგრამ აღემატება AVC-ს, თავისთავად დარღვევას არ წარმოადგენს. ხარჯების სტრუქტურის მსგავსი საფუძვლიანი ანალიზი ასევე წარმოდგენილია Qualcomm-ის საქმეში [2019].

რაც შეეხება აშშ-ის სამართლებრივ სისტემას, მტაცებლური ფასდადებისას გამოსაყენებელი დანახარჯების ტესტი გაანალიზდა საქმეში Brooke Group (1993). უზენაესმა სასამართლომ შეიმუშავა ანალიტიკური ჩარჩო და დაადგინა, რომ მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს ორი გარემოება: პირველი, რომ სავარაუდო მტაცებლის ფასები იყო „მისივე ხარჯების შესაბამის მაჩვენებელზე დაბალი“ და მეორე, რომ არსებობდა გაწეული ინვესტიციის ამოღების რეალური ალბათობა.

და ბოლოს, მნიშვნელოვანია American Airlines-ის საქმე (აშშ v. AMR), რომელიც დალას-ფორტ-უორტის აეროპორტში დაბალბიუჯეტიანი ავიაკომპანიების წინააღმდეგ განხორციელებულ საფასო სტრატეგიას ეხებოდა. მოსამართლემ დაადგინა, რომ იუსტიციის დეპარტამენტს ავიაკომპანიის ტარიფები მთლიანი მარშრუტის საშუალო ცვლად დანახარჯთან უნდა შეედარებინა. სასამართლომ ასევე მიუთითა, რომ მხოლოდ „მოგებაზე უარის თქმის“ არგუმენტი (ქმედება, რომელიც ირაციონალური იქნებოდა კონკურენტის ბაზრიდან განდევნის ეფექტის გარეშე) ბრალდებისთვის საკმარისი არ იყო.