არბიტრაჟი შეიძლება განისაზღვროს, როგორც სიტუაცია, როდესაც კერძო მოსამართლეს ან არბიტრს, რომელზეც მხარეები შეთანხმდნენ ხელშეკრულების საფუძველზე, ევალება დავის გადაწყვეტა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების მიღების გზით. ამ დეფინიციას აქვს რამდენიმე ძირითადი მახასიათებელი.

არბიტრაჟი დავის გადაწყვეტის კერძო გზაა. შესაბამისად, არბიტრები განსხვავდებიან მოსამართლეებისგან იმით, რომ მათ აქვთ სამართლებრივი შეფასების გაკეთების უფლებამოსილება, მაგრამ არ გააჩნიათ მისი იძულებითი აღსრულების ძალა. საარბიტრაჟო განხილვის ხარჯებს ფარავენ დავაში მონაწილე მხარეები. ეს მოიცავს არბიტრის, საარბიტრაჟო ინსტიტუტის (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) და პროცესში ჩართული ნებისმიერი ექსპერტის ხარჯებს. არბიტრაჟი, როგორც წესი, გამოიყენება მხარეებს შორის არსებული კომერციული საკითხების, მაგალითად, სახელშეკრულებო დავების გადასაჭრელად. თუმცა, არბიტრაჟი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ისეთ სიტუაციებშიც, სადაც ჩართულია სახელმწიფო ორგანო და არ არსებობს კომერციული ურთიერთობა, მაგალითად, კომპანიასა და კონკურენციის ორგანოს შორის.

არბიტრაჟის სხვა მახასიათებლები მოიცავს: დავის სწრაფ გადაწყვეტას და არბიტრის საბოლოო გადაწყვეტილების გასაჩივრების მეთოდებს; აღიარებული უნდა იყოს საარბიტრაჟო დათქმის ავტონომიურობა და ის ფაქტი, რომ საარბიტრაჟო დათქმა შეიძლება გამოიყოს ხელშეკრულების დანარჩენი ნაწილისგან (ანუ, თუ ხელშეკრულება ბათილია კონკურენციის სამართლის დარღვევის გამო, ეს ავტომატურად არ იწვევს საარბიტრაჟო დათქმის გაბათილებას). ბოლოს, სწორედ არბიტრი და არა სახელმწიფო ადგენს საკუთარ კომპეტენციას მოცემული საქმის განხილვაზე (ე.წ. „კომპეტენცია-კომპეტენციის“ პრინციპი).

არბიტრაჟი შეიძლება იყოს საერთაშორისო, რა შემთხვევაშიც არბიტრს აქვს უფრო ფართო თავისუფლება პროცედურული ჩარჩოს დასადგენად, ან შიდასახელმწიფოებრივი (ეროვნული), რაც ნიშნავს, რომ არბიტრმა უნდა გამოიყენოს საჯარო წესრიგთან დაკავშირებული არაერთი წესი და რეგულაცია.

არბიტრაჟი ასევე შეიძლება იყოს ინსტიტუციური ან ად ჰოკ. ინსტიტუციურ არბიტრაჟს წარმართავს და მართავს საარბიტრაჟო ინსტიტუტი, რომელთა შორისაც მსოფლიოში მრავალი არჩევანი არსებობს. ად ჰოკ არბიტრაჟი მიჰყვება საარბიტრაჟო სამართალსა და ყველა რელევანტურ პროცედურას, მაგრამ მას ზედამხედველობას უწევს მხარეთა შეთანხმება. ბოლო დროის საქმეებმა აჩვენა მკაფიო გადანაცვლება ად ჰოკ არბიტრაჟიდან ინსტიტუციურ არბიტრაჟზე, რომელიც ახლა საყოველთაოდ მიღებული პროცესია. თუმცა, გასათვალისწინებელია ორი მნიშვნელოვანი გარემოება: (i) ინსტიტუციური არბიტრაჟისთვის თავმჯდომარის შერჩევა, რადგან თუ მხარეები ვერ თანხმდებიან, ეს შეიძლება პრობლემატური გახდეს, და (ii) თავად ინსტიტუტის შერჩევა, რადგან არსებობს მრავალი საარბიტრაჟო დაწესებულება, მაგრამ ყველას არ გააჩნია შესაბამისი გამოცდილება. ამიტომ მნიშვნელოვანია აღიარებული საარბიტრაჟო ინსტიტუტის არჩევა.

© OECD

არბიტრაჟი არის დავების გადაწყვეტის მექანიზმი, რომლის დროსაც მხარეები თანხმდებიან, რომ მათი დავა გადაწყვიტოს კერძო მესამე პირმა (გადაწყვეტილების მიმღებმა) და არა საჯარო სასამართლოებში სამართალწარმოების გზით. მხარეები წინასწარ თანხმდებიან, რომ არბიტრის გადაწყვეტილება მათთვის სავალდებულო იქნება და არა უბრალოდ სარეკომენდაციო ხასიათის.

მიუხედავად იმისა, რომ არბიტრაჟი ხშირად აღიწერება როგორც დავების ალტერნატიული გადაწყვეტის ფორმა და იგი ნამდვილად წარმოადგენს სასამართლო დავის ალტერნატივას, არბიტრაჟის დღევანდელი წარმატება არსებითად განპირობებულია იმ მხარდაჭერით, რომელიც მან მთავრობებისა და სასამართლოებისგან მიიღო. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ არბიტრაჟის ერთ-ერთი მთავარი უპირატესობა არის თავისუფლება, რომელსაც იგი აძლევს მხარეებს, გადაწყვიტონ თავიანთი დავა ეროვნული სასამართლოებისგან განსხვავებული ფორმით, უნდა გვახსოვდეს, რომ არბიტრაჟი მაინც ძლიერ არის დამოკიდებული როგორც ეროვნულ სამართლებრივ სისტემებზე, ისე ეროვნულ სასამართლოებზე. © ევროპარლამენტი

„მიცუბიშის“ (Mitsubishi) გადაწყვეტილების შემდეგ, ანტიტრასტული საქმეების საარბიტრაჟო წესით განხილვადობა (არბიტრაბელურობა) გახდა სტანდარტი, რომელიც დაშვებულია უმეტეს თუ არა ყველა იურისდიქციაში. ამ თემაზე უამრავი წიგნი, სტატია და შენიშვნა გამოქვეყნდა. მიუხედავად ამისა, გამოცდილება აჩვენებს, რომ კვლავ შეიძლება წარმოიშვას რამდენიმე კითხვა და მხარეები უნდა იმედოვნებდნენ არა მხოლოდ იმას, რომ პრაქტიკოს იურისტებს ესმით კონკურენციის სამართლის საფუძვლები, არამედ იმასაც, რომ არბიტრები მართლაც მგრძნობიარენი იქნებიან ამ ტიპის არგუმენტების მიმართ ან უბრალოდ არ იქნებიან არაკომპეტენტურები ამ საკითხში. თუმცა შერწყმის კონტროლი რჩება კონკურენციის ორგანოების ხელში, სამართლებრივი დაცვის საშუალებების იმპლემენტაციასთან დაკავშირებული ზოგიერთი ღონისძიება შეიძლება ახლოს იყოს ან ინტეგრირდეს კიდეც საარბიტრაჟო პროცედურებთან. © ამონარიდი კრისტიან ბოვეს სტატიიდან e-Competitions-ის სპეციალურ გამოცემაში „არბიტრაჟი და ანტიტრასტი“

Mitsubishi-ს პრეცედენტის შემდეგ, არბიტრაჟის მიერ კონკურენციის საქმეების განხილვის შესაძლებლობა საერთაშორისო სტანდარტად იქცა. კონკურენციის სამართალზე დაფუძნებული არგუმენტაცია თავდაპირველად სახელშეკრულებო ურთიერთობებში (მაგალითად, ვერტიკალური შეზღუდვებისას) წარმოიშვა, თუმცა მალევე გავრცელდა დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების შემთხვევებზეც. მიუხედავად ამისა, 2019 წელს, საქმეზე Shell (China) Limited v. Hohhot Huili Material Co., Ltd., ჩინეთის უზენაესმა სახალხო სასამართლომ უპირატესობა მიანიჭა შემზღუდველ ინტერპრეტაციას. სასამართლოს გადაწყვეტილებით, კონკურენციის საკითხებთან დაკავშირებული სამოქალაქო დავები გამოირიცხა საარბიტრაჟო ქვემდებარეობიდან, იმ მოტივით, რომ ისინი არ განეკუთვნებოდა სახელშეკრულებო ან სხვაგვარ ქონებრივ უფლებებს.

მიუხედავად იმისა, რომ კონცენტრაციების (შერწყმის) კონტროლი ექსკლუზიურად კონკურენციის ორგანოების კომპეტენციაში რჩება, საარბიტრაჟო პროცედურები შესაძლოა გამოყენებულ იქნეს ან სრულად ინტეგრირდეს სამართლებრივი დაცვის საშუალებების იმპლემენტაციის პროცესში. ამის მაგალითია Novelis Inc.-ის მიერ Aleris Corporation-ის დაგეგმილი შესყიდვის საქმე, რომლის ფარგლებშიც, 2019 წელს, მყიდველი და აშშ-ის იუსტიციის დეპარტამენტი (DoJ) შეთანხმდნენ სავალდებულო საარბიტრაჟო პროცედურის გამოყენებაზე რელევანტური ბაზრის განსაზღვრის საკითხზე, 1996 წლის „დავების გადაწყვეტის ადმინისტრაციული აქტის“ (5 U.S.C. § 571) საფუძველზე. კომერციული დავების მიღმა, ყურადღებას იმსახურებს მნიშვნელოვანი ტენდენციები სპორტულ არბიტრაჟში, სადაც მხარეები სულ უფრო ხშირად უთითებენ კონკურენციის სამართლის დარღვევებზე სხვადასხვა სპორტული ფედერაციისა თუ ანტიდოპინგური სააგენტოს მხრიდან.

Pechstein-ის საქმეში გერმანიის ფედერალურმა სასამართლომ (Bundesgerichtshof) დაადგინა, რომ დავაში ჩართული ეროვნული და საერთაშორისო ასოციაციები ორგანიზებულნი იყვნენ „ერთი ადგილის პრინციპით“ (Ein-Platz-Prinzip), რაც გულისხმობდა მათ ექსკლუზიურ კომპეტენციას ციგურაობით რბოლის შეჯიბრებებზე როგორც გერმანიის, ისე საერთაშორისო დონეზე. შესაბამისად, აღნიშნულმა ფედერაციებმა, როგორც მონოპოლისტებმა, დაიკავეს დომინანტური მდგომარეობა რელევანტურ ბაზრებზე. სასამართლომ მიიჩნია, რომ სპორტის საარბიტრაჟო სასამართლოს (CAS) სავალდებულო იურისდიქცია ეფუძნებოდა ლეგიტიმურ საფუძვლებს და არ წარმოადგენდა დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებას (პარაგრაფი 42 და შემდგომ).

ანალოგიურად, საქმეზე „საერთაშორისო მოციგურავეთა კავშირის წინააღმდეგ“ (International Skating Union v Commission, პუნქტი 163), ევროპის საერთო სასამართლომ დაადგინა, რომ საარბიტრაჟო წესები, რომლებიც CAS-ს ექსკლუზიურ იურისდიქციას ანიჭებენ დისციპლინური გადაწყვეტილებების კანონიერების განხილვისას, არ განიხილება დამამძიმებელ გარემოებად ჯარიმების გამოთვლის შესახებ ევროკავშირის სახელმძღვანელო პრინციპების შესაბამისად. 2018 წლის 2 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა საჩივარი, რომელიც ეხებოდა სამართლიანი განხილვის უფლების დარღვევას ან CAS-ში დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის სტრუქტურულ არარსებობას. თუმცა, სასამართლომ აღიარა, რომ კლაუდია პეჩშტაინისთვის დოპინგის გამო დაწესებული სანქციების სიმკაცრე მოითხოვდა საქმის საჯარო განხილვას.

საარბიტრაჟო ტრიბუნალებს არ აქვთ უფლება, უარი თქვან საკუთარ კომპეტენციაზე და ვალდებულნი არიან განიხილონ კონკურენციის სამართალთან დაკავშირებული საკითხები. თუმცა, მათ, როგორც წესი, არ ეძლევათ ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოსთვის პრეიუდიციული შეკითხვით მიმართვის შესაძლებლობა. სასამართლოს თანმიმდევრული განმარტებით, არბიტრაჟი არ წარმოადგენს „წევრი სახელმწიფოს სასამართლოს“ ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების (TFEU) 267-ე მუხლის გაგებით.

მიუხედავად ამისა, 2014 წლის განჩინებაში საქმეზე Merck Canada, CJEU-მ დაადასტურა, რომ დასაშვებად ცნობს პრეიუდიციულ შეკითხვებს იმ საარბიტრაჟო ტრიბუნალებისგან, რომლებიც: „შექმნილია კანონის საფუძველზე, მათი გადაწყვეტილებები სავალდებულოა მხარეებისთვის და მათი იურისდიქცია არ არის დამოკიდებული მხარეთა ნებაყოფლობით შეთანხმებაზე“ (პუნქტი 18). საქმეზე Slovak Republic v. Achmea BV (2018) არსებული სასამართლო პრაქტიკა და გენერალურ ადვოკატ მაჩეი შპუნარის დასკვნა საქმეზე Republic of Moldova v. Komstroy (2021) მოწმობს, რომ საინვესტიციო არბიტრაჟის კონტექსტში, CJEU კვლავ თავს არიდებს საარბიტრაჟო ტრიბუნალების ეროვნულ სასამართლოებთან გათანაბრებას.

საქმეზე Eco Swiss მიღებული გადაწყვეტილება ევროკავშირში ადგენს ეროვნული სასამართლოების მიერ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების კონტროლის სტანდარტებს, მხარის მიერ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების ეტაპზე. სასამართლომ განმარტა, რომ TFEU-ის 101-ე მუხლი წარმოადგენს ფუნდამენტურ დებულებას, რომელიც არსებითია ევროკავშირის წინაშე მდგარი ამოცანების შესასრულებლად და, კერძოდ, შიდა ბაზრის ეფექტიანი ფუნქციონირებისთვის. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, აღნიშნული ნორმა მიეკუთვნება ევროკავშირის საჯარო წესრიგის შემადგენელ დებულებებს.

შესაბამისად, ეროვნულმა სასამართლომ უნდა დააკმაყოფილოს განცხადება საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმების (ბათილად ცნობის) შესახებ, თუ აღნიშნული გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება TFEU-ის 101-ე მუხლით დადგენილ აკრძალვებს. ეს მიდგომა სრულ შესაბამისობაშია ნიუ-იორკის კონვენციის V(2)(b) მუხლთან, რომლის თანახმად: „საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღიარებასა და აღსრულებაზე შესაძლოა უარი ითქვას იმ შემთხვევაში, თუ იმ ქვეყნის კომპეტენტური ორგანო, სადაც მოითხოვება აღიარება და აღსრულება, დაადგენს, რომ ეს ეწინააღმდეგება მოცემული ქვეყნის საჯარო წესრიგს“.

თუმცა, აღნიშნული სასამართლო კონტროლი უნდა იყოს შეზღუდული ხასიათის, ვინაიდან, როგორც სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა: „ეფექტიანი საარბიტრაჟო წარმოების ინტერესებიდან გამომდინარე, საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების სასამართლო გადასინჯვის ფარგლები უნდა იყოს ვიწრო, ხოლო გადაწყვეტილების გაუქმება ან მისი აღიარება-აღსრულებაზე უარის თქმა - დასაშვები მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში“ (პუნქტი 35). ევროპის სახელმწიფოების ეროვნული სასამართლოები ფართოდ იზიარებენ ამ მიდგომას როგორც გადაწყვეტილების გაუქმების, ისე მისი აღიარებისა და აღსრულების ეტაპზე. ეს განსაკუთრებით აქტუალურია მაშინ, როდესაც კონკურენციასთან დაკავშირებული საკითხები პირველად სააპელაციო სასამართლოში წამოიჭრება, ან როდესაც მოგებული მხარე მოითხოვს გადაწყვეტილების აღსრულებას.

აღნიშნულ კონტექსტში, თავად არბიტრებთან მიმართებით ორი დამატებითი გარემოება უნდა აღინიშნოს: პირველი - მხარეებმა, სასურველია, შეარჩიონ ისეთი არბიტრები, რომლებიც ფლობენ კონკურენციის სამართლის ფუნდამენტურ ცოდნას; მეორე - როდესაც არბიტრები საკუთარი ინიციატივით გადაწყვეტენ ანტიმონოპოლიური საკითხების განხილვას, მათ განუზოგადებლად უნდა დაიცვან მხარეთა სამართლიანი განხილვის უფლება და მისცენ მათ შესაძლებლობა, სრულყოფილად წარადგინონ საკუთარი არგუმენტაცია გადაწყვეტილების გამოტანამდე.