შესაბამისი გეოგრაფიული ბაზარი მოიცავს ტერიტორიას, სადაც შესაბამისი ეკონომიკური აგენტები მონაწილეობენ პროდუქციის ან მომსახურების მიწოდებასა და მოთხოვნაში, სადაც კონკურენციის პირობები საკმარისად ერთგვაროვანია და რომელიც შეიძლება გამოიყოს მეზობელი ტერიტორიებისგან, ვინაიდან ამ უკანასკნელში კონკურენციის პირობები მნიშვნელოვნად განსხვავდება. © ევროკომისია

შესაბამისი ბაზარი, როგორც წესი, განისაზღვრება ორი ძირითადი პარამეტრით: პროდუქციული და გეოგრაფიული განზომილებით. გეოგრაფიული განზომილება ადგენს ბაზრის სივრცობრივ ან ტერიტორიულ საზღვრებს. მისი მიზანია კონკურენციის გეოგრაფიული არეალის იდენტიფიცირება; სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, იმ მომწოდებელთა წრის განსაზღვრა, რომელთაც შეუძლიათ რეალური კონკურენტული ზეწოლა მოახდინონ კონკრეტული კომპანიის საბაზრო ქცევაზე და რომელთაც მომხმარებელმა შესაძლოა მიმართოს ალტერნატივის ძიებისას.

ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, შესაბამისი ბაზრის გეოგრაფიული განზომილების განსაზღვრა უნდა ეფუძნებოდეს უტყუარ და რელევანტურ მტკიცებულებებს. ჯერ კიდევ ადრეულ პერიოდში, საქმეზე Europemballage Corporation and Continental Can Company v Commission (1973), სასამართლომ აუცილებლად მიიჩნია ბაზრის გეოგრაფიული საზღვრების ზუსტი გათვალისწინება. აღნიშნული დავა ეხებოდა ევროკომისიის მცდელობას, აეკრძალა კონცენტრაცია (შერწყმა) დღევანდელი TFEU-ს 102-ე მუხლის საფუძველზე (იმ პერიოდში, როდესაც ევროპულ სამართალში კონცენტრაციების კონტროლის სპეციალური რეგულაცია ჯერ კიდევ არ არსებობდა). სასამართლომ გააუქმა კომისიის გადაწყვეტილება არასაკმარისი დასაბუთებისა და ბაზრის არასწორი დეფინიციის გამო.

სასამართლომ განმარტა, რომ ევროკომისია ვალდებული იყო წარმოედგინა იურიდიულად დასაბუთებული არგუმენტაცია ან მინიმუმ დაემტკიცებინა, რომ დარჩენილი კონკურენტები ვეღარ შეძლებდნენ გაერთიანებული სუბიექტის საბაზრო ქცევის შეზღუდვას (Continental Can, პუნქტი 29). მიუხედავად იმისა, რომ სასამართლო შესაბამისი ბაზრის საკითხს უპირველესად პროდუქციული განზომილების ჭრილში განიხილავდა, მან აღნიშნა: „არგუმენტი იმის შესახებ, რომ გარკვეული მწარმოებლების ქარხნები მომხმარებლებისგან ზედმეტად დაშორებით მდებარეობდნენ, რათა მიწოდების მუდმივ წყაროდ განხილულიყვნენ, დაუსაბუთებელია“. ამით სასამართლომ ოფიციალურად აღიარა შესაბამისი ბაზრის გეოგრაფიული განზომილების არსებობა (Continental Can, პუნქტი 35). მოგვიანებით, საქმეში United Brands v Commission (1978, პუნქტი 10), მართლმსაჯულების სასამართლომ აღნიშნული პრინციპი პირდაპირ დააფიქსირა.

Continental Can-ისა და United Brands-ის შემდეგ ევროპულმა სასამართლოებმა არაერთხელ იმსჯელეს გეოგრაფიული ბაზრის დეფინიციაზე. პრეცედენტული სამართლის ეს მრავალწლიანი ისტორია აისახა ევროკომისიის 1997 წლის შეტყობინებაში „ბაზრის განსაზღვრის შესახებ“, რომელიც აღწერს კომისიის მეთოდოლოგიურ მიდგომას შესაბამისი გეოგრაფიული ბაზრის მიმართ. დოკუმენტის თანახმად, შესაბამისი გეოგრაფიული ბაზარი მოიცავს არეალს, სადაც ეკონომიკური აგენტები მონაწილეობენ პროდუქციისა თუ მომსახურების მიწოდებასა და მოთხოვნაში, სადაც კონკურენციის პირობები საკმარისად ერთგვაროვანია და რომელიც მკაფიოდ გამოიყოფა მომიჯნავე ტერიტორიებისგან არსებითად განსხვავებული კონკურენტული გარემოს გამო (მე-8 პუნქტი). ანალოგიური განმარტება მოცემულია ევროკავშირის შერწყმის რეგულაციის მე-9 მუხლის მე-7 პუნქტში.

სისტემატურად განსაზღვრული გეოგრაფიული ბაზრის იდეა ფართოდ არის აღიარებული ევროკავშირის ფარგლებს გარეთაც. მაგალითად, აშშ-ში, კლეიტონის აქტის (Clayton Act) მე-7 ნაწილი კრძალავს ისეთ კონცენტრაციას, რომელიც არსებითად ამცირებს კონკურენციას ან ქმნის მონოპოლიზაციის საფრთხეს „ქვეყნის ნებისმიერ მონაკვეთში“. აღნიშნული ნორმის განმარტებისას, აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ საქმეში Brown Shoe Co., Inc. v. United States (1962) დაადგინა, რომ ეფექტიანი კონკურენციის არეალი უნდა განისაზღვროს გეოგრაფიული ბაზრის იდენტიფიცირების საფუძველზე (პუნქტი 324). სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ბაზრის დეფინიცია მოითხოვს „პრაგმატულ, ფაქტობრივ მიდგომას“ და იგი უნდა შეესაბამებოდეს „ინდუსტრიის კომერციულ რეალობას“ (პუნქტი 336).

აღსანიშნავია, რომ აშშ-ის იუსტიციის დეპარტამენტისა და ფედერალური სავაჭრო კომისიის მიერ 2023 წლის დეკემბერში გამოცემული შერწყმის ახალი სახელმძღვანელო მითითებები (2023 Merger Guidelines), რომელიც ანაცვლებს 2010 წლის რედაქციას, კვლავ ეფუძნება პრინციპს, რომ გეოგრაფიული ბაზარი განისაზღვრება მომხმარებლის უნარით -ჩაანაცვლოს პროდუქტი ან მომწოდებელი გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის მიხედვით.

გეოგრაფიული ბაზრის განსაზღვრის ანალიტიკური მეთოდოლოგია არსებითად პროდუქციული ბაზრის ანალიზის ანალოგიურია. გეოგრაფიულ კონტექსტში, მოთხოვნის ჩანაცვლებადობა გულისხმობს მომხმარებლის შესაძლებლობას, მიმართოს მოცემული ტერიტორიის გარეთ არსებულ მომწოდებლებს. თავის მხრივ, მიწოდების ჩანაცვლებადობა გულისხმობს გარე მომწოდებლების უნარს, დაიწყონ პროდუქციის მიწოდება მოცემულ გეოგრაფიულ არეალში. საინტერესოა, რომ სხვადასხვა იურისდიქცია აღნიშნულ კონკურენტულ შეზღუდვებს განსხვავებული ინტენსივობითა და მეთოდებით აფასებს. კერძოდ, მიუხედავად იმისა, რომ მოთხოვნის ჩანაცვლებადობა საყოველთაოდ აღიარებულია კონკურენციის მთავარ შემზღუდველ ფაქტორად, მიწოდების ჩანაცვლებადობის მიმართ მიდგომები სხვადასხვა იურისდიქციაში ვარიირებს. ზოგადად, მიწოდების ჩანაცვლებადობა ბაზრის დეფინიციის პროცესში უფრო იშვიათად გამოიყენება, ვიდრე მოთხოვნის.

მაგალითად, აშშ-ის ჰორიზონტალური შერწყმის სახელმძღვანელო პრინციპები ცალსახად მიუთითებს, რომ ბაზრის განსაზღვრა უპირატესად ფოკუსირებულია მოთხოვნის ჩანაცვლებადობაზე, ხოლო მიწოდების ჩანაცვლებადობის საკითხი განიხილება უშუალოდ კონკურენტული შეფასების ეტაპზე (აშშ-ის ჰორიზონტალური შერწყმის სახელმძღვანელო მითითებები, ნაწილი 4). ამის საპირისპიროდ, ევროკავშირის კონკურენციის სამართლის მიხედვით, მიუხედავად იმისა, რომ მოთხოვნის ჩანაცვლებადობა მიიჩნევა ყველაზე ეფექტიან და მყისიერ შეზღუდვად (easyJet, პუნქტი 99), ევროკომისიის ბაზრის განსაზღვრის შესახებ შეტყობინება უშვებს მიწოდების ჩანაცვლებადობის გათვალისწინების შესაძლებლობას. გეოგრაფიული ბაზრის განსაზღვრისას იგი მხედველობაში მიიღება იმ შემთხვევაში, თუ მისი გავლენა ეფექტიანობისა და უშუალობის თვალსაზრისით მოთხოვნის ჩანაცვლებადობის იდენტურია (EU Market Definition Notice, პუნქტები 20 და 21).

გეოგრაფიული ბაზრის განსაზღვრისას გასათვალისწინებელი ფაქტორები შესაძლოა არსებითად განსხვავდებოდეს პროდუქციული ბაზრისთვის დამახასიათებელი კრიტერიუმებისგან. ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციამ (OECD) აღნიშნა (OECD 2016, პუნქტი 44), რომ ტრანსპორტირების ხარჯები გეოგრაფიული ბაზრის იდენტიფიცირებისას ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად მოხსენიებული და პოტენციურად გადამწყვეტი ფაქტორია. აღნიშნული ხარჯები ზრდის იმპორტის ფარდობით ფასს (ან აქვეითებს მის ხარისხს) და მაღალი მაჩვენებლის შემთხვევაში, ეფექტურად ზღუდავს ბაზარს უცხოელი მწარმოებლებისთვის, რაც ხელს უწყობს ბაზრის ვიწრო გეოგრაფიულ განმარტებას.

მიუხედავად ამისა, ტრანსპორტირების ხარჯები არ წარმოადგენს ერთადერთ კრიტერიუმს. OECD-ის განმარტებით, ბაზრის ანალიზისას ჩვეულებრივ განიხილება ისეთი ასპექტები, როგორიცაა პროდუქტის მახასიათებლები, მარეგულირებელი და სავაჭრო ბარიერები, მომხმარებელთა პრეფერენციები, ბაზრის დინამიკა და კომერციული ურთიერთობები (OECD 2016, სექციები 3.3.2 - 3.3.5). აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთმა ამ ფაქტორმა შესაძლოა ერთდროულად მოახდინოს გავლენა როგორც მოთხოვნის, ისე მიწოდების ჩანაცვლებადობაზე. მაგალითად, მაღალმა სატრანსპორტო ხარჯებმა, სავაჭრო ბარიერებმა ან პროდუქციის მალფუჭებადმა ბუნებამ შესაძლოა თანაბრად შეზღუდოს როგორც მომხმარებლის არჩევანი, ისე ალტერნატიული მომწოდებლების ბაზარზე შესვლის შესაძლებლობა.