ეს ტერმინი ასევე ცნობილია როგორც პროდუქციის მიბმა პაკეტის სახით და, როგორც წესი, ვლინდება მაშინ, როდესაც ერთი პროდუქტის შეძენის სავალდებულო პირობაა მეორე პროდუქტის გარკვეული პროპორციით ყიდვა. აღნიშნული ცნება მჭიდროდ არის დაკავშირებული მიბმულ გაყიდვებთან. მაგალითად, კომპიუტერების მწარმოებელმა შესაძლოა მომხმარებლებს მოსთხოვოს, რომ კომპიუტერთან ერთად შეიძინონ დამხმარე პროდუქტების (მაგალითად, ფლოპი დისკების ან საბეჭდი ქაღალდის) მთლიანი ან გარკვეული რაოდენობა.

ალტერნატიული ვარიანტია, როდესაც გაყიდვა ხორციელდება ერთიანი, სრული პაკეტის სახით მაგალითად, ავტომობილი, რომელიც აღჭურვილია ყველა დამატებითი ფუნქციით, მათ შორის ავტომატური გადაცემათა კოლოფით, კასეტიანი რადიოთი და კონდიციონერით. პროდუქციის დაჯგუფება შესაძლოა მწარმოებლისთვის ეკონომიის ან ეფექტიანობის წყარო გახდეს, რაც ნაწილობრივ აისახება კიდეც მომხმარებლისთვის შეთავაზებულ უფრო დაბალ საერთო ფასში, ვიდრე თითოეული ამ პროდუქტის ცალ-ცალკე შეძენისას იქნებოდა. თუმცა, დაჯგუფებამ შესაძლოა გაურთულოს სხვა კომპანიებს ბაზრის ცალკეულ პროდუქტობრივ სეგმენტებში შეღწევა. დაჯგუფებისა და, ზოგადად, მიბმული გაყიდვების გავლენა კონკურენციაზე კომპლექსურია და საჭიროებს შეფასებას თითოეულ კონკრეტულ შემთხვევაში, გონივრულობის წესის გამოყენებით. © ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია (OECD)

დაჯგუფებას შეუძლია როგორც დადებითი, ისე უარყოფითი გავლენა მოახდინოს მომხმარებელთა კეთილდღეობასა და კონკურენტულ გარემოზე. ამ პრაქტიკამ შესაძლოა წარმოშვას ხარჯების შემცირებით გამოწვეული ეფექტიანობა, რაც საშუალებას იძლევა, პაკეტი უფრო დაბალ ფასად გაიყიდოს, ვიდრე მასში შემავალი კომპონენტების ჯამური ღირებულებაა. თუმცა, თეორიულად, დაჯგუფებამ შესაძლოა დომინანტ საწარმოს მისცეს საკუთარი საბაზრო ძალაუფლების ბოროტად გამოყენების საშუალება, რითაც სხვა კომპანიებს ამ ბაზარზე ეფექტიანი კონკურენციის შესაძლებლობას ართმევს. საკითხი, თუ რამდენად სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს მსგავსი „კონკურენციის შემზღუდველი ბერკეტი“ და რა მოცულობის ზიანს აყენებს იგი მომხმარებელს, კვლავ სადებატოა. აღსანიშნავია, რომ დაჯგუფება შეიძლება მოიცავდეს როგორც სპეციფიკურ საფასო ფასდაკლებებს, ისე რამდენიმე პროდუქტის სავალდებულო ტექნოლოგიურ ინტეგრაციას ფასდაკლების გარეშე.

შეერთებული შტატების პრეცედენტული სამართალი დაჯგუფების პრაქტიკას გონივრულუობის მიდგომის საფუძველზე აფასებს. ევროკავშირის კონკურენციის სამართალი კი შედარებით მკაცრია ამ პრაქტიკის მიმართ; იგი მას განიხილავს როგორც დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების საქმეებში, ისე კონცენტრაციის (შერწყმის) კონტექსტში, როდესაც ტრანზაქციამ შესაძლოა დაჯგუფების ეფექტი გამოიწვიოს. ამასთან, საფასო ფასდაკლებებთან დაკავშირებული და ტექნოლოგიური დაჯგუფების შემთხვევები დამოუკიდებელ ანალიზს ექვემდებარება.

დაჯგუფება აშკარა ფასდაკლებით: შეერთებული შტატების სასამართლო პრაქტიკა

შეერთებული შტატების სასამართლო საქმეებში ფასდაკლების შემცველი დაჯგუფებების შეფასებისას გამოიყენება ორი განსხვავებული სამართლებრივი ჩარჩო, რომელიც ძირითადად ორიენტირებულია შერმანის აქტის მე-2 მუხლის (მონოპოლიზაცია) გამოყენებაზე. ვიდრე უზენაესი სასამართლო საბოლოო პოზიციას არ ჩამოაყალიბებს, ფასდაკლების შემცველი დაჯგუფებების სამართლებრივი სტატუსი აშშ-ის კანონმდებლობით გაურკვეველი რჩება. აშშ-ის რამდენიმე საოლქო სააპელაციო სასამართლო ეყრდნობა Cascade Health (2009) საქმეზე მიღებულ გადაწყვეტილებას, რომლის მიხედვითაც, შერეული დაჯგუფება მართლზომიერია, თუ დაჯგუფებაში შემავალი „კონკურენტული“ პროდუქტის (ან პროდუქტების) ფასი აღემატება მის თვითღირებულებას (ხარჯების შესაბამის საზომს). აღნიშნული დგინდება პაკეტზე არსებული სრული ფასდაკლების მხოლოდ „კონკურენტულ“ პროდუქტზე მიკუთვნებით. ზოგიერთი კრიტიკოსი ამ „ფასდაკლების მიკუთვნების სტანდარტს“ მიიჩნევს რთულად განსახორციელებელ მექანიზმად, რადგან შესაბამისი დანახარჯების საზომის დადგენა და გამოყენება კომპლექსურ პროცესს წარმოადგენს. ამასთან, აღსრულების მომხრე ექსპერტები მიიჩნევენ, რომ მსგავს პრაქტიკას შეუძლია ბაზრიდან განდევნოს თანაბრად ეფექტიანი კონკურენტები. ამის საპირისპიროდ, სხვა კომენტატორები თვლიან, რომ ეს სტანდარტი ხაზს უსვამს მასშტაბის ეკონომიის მნიშვნელობას და მისმა აკრძალვამ შესაძლოა შეაფერხოს ეფექტიანი, პროკონკურენტული ქცევა.

საქმეში LePages (2003), მესამე ოლქის სააპელაციო სასამართლომ დაჯგუფებული ფასდაკლებები სხვა კონკურენციის საწინააღმდეგო ქმედებებს გაუტოლა და გონივრული მიდგომის მოდიფიცირებული ვერსია გამოიყენა. 3M-მა, რომელიც გამჭვირვალე წებოვანი ლენტების ბაზარზე დომინანტი მიმწოდებელი იყო, საკუთარი წარმოების ლენტი (რომელიც LePage-ის პროდუქციის კონკურენტს წარმოადგენდა) დააჯგუფა სხვა ისეთ პროდუქტებთან, რომლებსაც LePage ბაზარს არ სთავაზობდა. LePage ამტკიცებდა, რომ 3M-ის ქმედება შერმანის აქტით აკრძალულ მონოპოლიზაციას უტოლდებოდა. სასამართლომ, იმის შემოწმების გარეშე, იყო თუ არა 3M-ის ფასები თვითღირებულებაზე მაღალი, დაადგინა, რომ კომპანიის ქცევა კონკურენციის შემზღუდველი ხასიათის იყო, რამაც შესაძლოა გამოიწვიოს ფასების ზრდა და წარმოების შემცირება. მოსამართლე მიუთითებდა, რომ LePage წარმოადგენდა 3M-ზე ნაკლებად ეფექტიან მწარმოებელს. კრიტიკოსებმა უარყვეს LePage-ის საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილება, რადგან სასამართლომ ვერ ჩამოაყალიბა მკაფიო სტანდარტი დაჯგუფებული შეთანხმებების მართლზომიერების დასადგენად.

დაჯგუფება აშკარა ფასდაკლებით: ევროკავშირის სასამართლო პრაქტიკა

ევროკავშირში (EU) ფასდაკლების შემცველი დაჯგუფებები მკაცრ სამართლებრივ კონტროლს ექვემდებარება. ევროპული სასამართლოები ხელმძღვანელობენ ბაზრიდან განდევნის (წვდომის შეზღუდვის) პრინციპით ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების (TFEU) 102-ე მუხლის (დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენება) გამოყენებისას. დომინანტური მდგომარეობის დადგენის შემდეგ, ევროკავშირის კონკურენციის სამართალი ზოგადად კრძალავს რეტროაქტიულ დაჯგუფებულ ფასდაკლებებს, რომლებიც ობიექტური ეკონომიკური გამართლების გარეშე აფერხებენ კონკურენტების ბაზარზე შესვლას. თუმცა, ბოლო პერიოდში ევროკავშირის სასამართლოები სულ უფრო მეტ ყურადღებას ამახვილებენ დაჯგუფების პრაქტიკის რეალურ საბაზრო შედეგებზე. სასამართლოებმა განმარტეს, რომ როდესაც დომინანტური საწარმო წარადგენს მტკიცებულებებს, რომელთა მიხედვითაც ფასდაკლებებს (ან ექსკლუზიურობის პირობას) არ გააჩნია კონკურენციის შემზღუდველი ეფექტი, ევროკომისია ან კონკურენციის ეროვნული ორგანო ვალდებულია შეაფასოს აღნიშნული მტკიცებულებები. ამასთან, ევროკავშირის სასამართლოებმა ხაზგასმით აღნიშნეს, რომ 102-ე მუხლის ფარგლებში ბაზრიდან განდევნის ანალიზი მიზნად ისახავს თანაბრად ეფექტიანი კონკურენტების დაცვას და არა ნაკლებად ეფექტიანი სუბიექტების ხელოვნურ შენარჩუნებას.

საქმეში British Airways (2007), ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლომ (CJEU) ძალაში დატოვა კომისიის დასკვნა TFEU-ს 102-ე მუხლის დარღვევის შესახებ, თუმცა ირიბად შეცვალა მანამდე არსებული პრეცედენტული სამართალი. ადრეული მიდგომით, დომინანტური საწარმოს მიერ შეთავაზებული ნებისმიერი ერთგულების წასახალისებელი ფასდაკლება ავტომატურად კონკურენციის საწინააღმდეგოად მიიჩნეოდა. British Airways-ის საქმეში სასამართლომ გამოიყენა განსხვავებული მიდგომა, რომლის ფარგლებშიც ფასდაკლების სისტემით გამოწვეული ბაზრიდან განდევნის ეფექტი მომხმარებლისთვის მინიჭებული სარგებლის საპირწონედ შეაფასა.

შემდგომი პრეცედენტები ხაზს უსვამს ევროკავშირის სასამართლოების მოთხოვნას მტკიცებულებებით გამყარებული და სიღრმისეული ეკონომიკური ანალიზის მიმართ, რომელიც ბაზრიდან განდევნის ნეგატიურ შედეგებს დაადასტურებს. საქმეში Intel (2017 და 2022 წწ.), ევროკავშირის სასამართლოებმა ჯერ ეჭვქვეშ დააყენეს, ხოლო შემდგომ გააუქმეს ევროკომისიის გადაწყვეტილება მიკროპროცესორებზე Intel-ის მიერ დაწესებული პირობითი ფასდაკლებების შესახებ. სასამართლომ გააკრიტიკა კომისიის მიერ საწარმოს ქცევის ანალიზი და მიუთითა Intel-ის მიერ წარდგენილი არგუმენტების ადეკვატური განხილვის აუცილებლობაზე. საქმეში Unilever Italia (2023), მართლმსაჯულების სასამართლომ იტალიის კონკურენციის ორგანოს მიუთითა Unilever-ის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების შეუფასებლობაზე ექსკლუზიურობის დებულებებთან დაკავშირებით, რაც ეფუძნებოდა Intel-ის (2017) საქმეში დამკვიდრებულ მტკიცებულებათა ანალიზის სტანდარტს. დაბოლოს, საქმეში Qualcomm (2022), გენერალურმა სასამართლომ გააუქმა ევროკომისიის გადაწყვეტილება Qualcomm-ის მიერ Apple-ისთვის გადახდილი წამახალისებელი ჰონორარების შესახებ, რისი საფუძველიც კომისიის მხრიდან დაშვებული მასშტაბური პროცედურული დარღვევები გახდა.

ტექნოლოგიური ინტეგრაციით დაჯგუფება: აშშ-ისა და ევროკავშირის მიდგომების შედარება

აშშ-ის კონკურენციის კანონმდებლობის აღსრულებაზე პასუხისმგებელ ორგანოებს ნაკლები წარმატება ჰქონდათ, ვიდრე მათ ევროპელ კოლეგებს მონოპოლისტების, კერძოდ, მაღალტექნოლოგიური კომპანიების მიერ დამატებითი პროდუქტების ტექნოლოგიურ დაჯგუფებასთან ბრძოლაში.

Microsoft წარმოადგენს მაღალტექნოლოგიური საწარმოს კლასიკურ მაგალითს, რომელიც დროთა განმავლობაში საკუთარ Windows-ის ოპერაციულ სისტემაში დამატებითი კომპონენტების ეტაპობრივ ინტეგრირებას ახდენდა. მსგავს მახასიათებლებს შორის იყო ბრაუზერი Internet Explorer (1995 წ.), მედიაფლეიერი Windows Media Player (WMP, 2000 წ.) და სხვა.

შეერთებული შტატების სასამართლო პრაქტიკა ავლენს სიფრთხილეს მაღალტექნოლოგიური კომპანიების მიერ იმ ახალი ფუნქციების დანერგვის დაგმობისას, რომლებიც სერვისს ან პროდუქტს ღირებულებას მატებს და მომხმარებლისთვის „ნულოვან დამატებით ხარჯებთან“ არის დაკავშირებული (მაგალითად, სასამართლომ ორ ათწლეულზე მეტი ხნის წინ ვერ დაგმო Microsoft-ის მიერ Windows-თან ბრაუზერის „უფასო“ დაჯგუფება). აშშ-ის სასამართლოების მიდგომა ეფუძნება მოსაზრებას, რომ ახალმა ინტეგრირებულმა ტექნოლოგიურმა მახასიათებლებმა შესაძლოა არსებითად გაზარდოს მომხმარებელთა კეთილდღეობა.

ევროპული მიდგომა ამ საკითხისადმი რადიკალურად განსხვავებულია. საქმეში Microsoft v. Commission, ევროკავშირის პირველი ინსტანციის სასამართლომ (ამჟამად, საერთო სასამართლო) ძალაში დატოვა ევროკომისიის დასკვნა, რომლის მიხედვითაც, Microsoft-მა ბოროტად გამოიყენა დომინანტური მდგომარეობა ყველა მომხმარებლის კომპიუტერზე Windows-ის ოპერაციულ სისტემასთან ერთად WMP-ის (Windows Media Player) დაჯგუფებით. სასამართლო დაეთანხმა კომისიის პოზიციას, რომ აღნიშნულმა პრაქტიკამ დააზარალა მესამე მხარის მედიაფლეიერების მწარმოებლები, ხოლო Microsoft-მა ვერ წარმოადგინა ქმედების ობიექტური გამართლება. სამართლებრივი დაცვის საშუალების სახით, კომპანიას დაევალა Windows-ის პროგრამული უზრუნველყოფის რეალიზაცია WMP-ის გარეშე, თუმცა მომხმარებელთა მოთხოვნა ამ ვერსიაზე უმნიშვნელო აღმოჩნდა.

მაშინ, როდესაც დომინანტური მაღალტექნოლოგიური პლატფორმების მიერ ცალკეული ფუნქციების „ნულოვანი ღირებულების“ ტექნოლოგიური დაჯგუფება კვლავ წარმოადგენს ევროკომისიის წარმატებული აღსრულების საფუძველს, შეერთებულ შტატებში მსგავს ინიციატივებს მხარდაჭერა არ მოჰყოლია. მიუხედავად ამისა, ევროპულმა სასამართლოებმა დაიწყეს კომისიის მსჯელობის უფრო მკაცრი შეფასება კონკურენციისათვის მიყენებული ზიანის დადგენისას. კერძოდ, სასამართლოები მზად არიან შეამცირონ დაკისრებული ჯარიმები იმ შემთხვევებში, როდესაც კომისიის მიერ ჩატარებული ეკონომიკური ანალიზი ნაწილობრივ დაუსაბუთებელი აღმოჩნდება.

საქმეში Google Android, ევროკავშირის გენერალურმა სასამართლომ შეამცირა ევროკომისიის მიერ Google-ისთვის დაკისრებული რეკორდული ჯარიმა (4,3 მილიარდი ევრო), რომელიც საწარმოს Android-ის ოპერაციულ სისტემასთან Google Search-ის, Google Play-ისა და Chrome-ის დაჯგუფების გამო დაეკისრა. სასამართლო დაეთანხმა კომისიის გადაწყვეტილებას, რომ აღნიშნული ფუნქციების წინასწარი ინსტალაცია Google-ს მნიშვნელოვან კონკურენტულ უპირატესობას ანიჭებდა.

სასამართლომ დაადასტურა, რომ „აღნიშნული პრაქტიკა განაპირობებდა Google-ის დომინანტური მდგომარეობის გაძლიერებას ზოგადი საძიებო სერვისების ბაზარზე, ამავდროულად აფერხებდა ინოვაციას, რამდენადაც ზღუდავდა მომხმარებლისთვის ხელმისაწვდომი შეთავაზებების მრავალფეროვნებას“. თუმცა, გენერალურმა სასამართლომ ჯარიმის ოდენობა 4,125 მილიარდ ევრომდე შეამცირა, რადგან არ გაიზიარა კომისიის ანალიზი შემოსავლების გაზიარების გარკვეულ შეთანხმებებთან დაკავშირებით.