ევროკავშირის კონკურენციის სამართლის მიზნებისთვის, ეკონომიკურ აგენტად მიიჩნევა ნებისმიერი სუბიექტი, რომელიც ეწევა ეკონომიკურ საქმიანობას — რაც გულისხმობს მოცემულ ბაზარზე საქონლის ან მომსახურების შეთავაზებას — მისი სამართლებრივი სტატუსისა და დაფინანსების ფორმის მიუხედავად. ამ სტატუსის მისანიჭებლად არ მოითხოვება მოგების მიღების მიზანი და, ამავდროულად, მასში საჯარო სამართლის იურიდიული პირებიც ავტომატურად არ გამოირიცხებიან. კონცენტრაციების მარეგულირებელი წესები იყენებს ტერმინს „დაინტერესებული ეკონომიკური აგენტები“, რაც გულისხმობს შერწყმის ან კონტროლის მოპოვების უშუალო მონაწილეებს. © ევროკომისია

ეკონომიკური აგენტის ცნება არ არის განსაზღვრული ევროკავშირის დამფუძნებელი ხელშეკრულებებით ან მეორადი კანონმდებლობით. აღნიშნული ტერმინის შინაარსი სრულად ყალიბდება ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს პრეცედენტული სამართლით. სასამართლო ხაზს უსვამს, რომ ხელშეკრულების ავტორებმა TFEU-ს 101-ე და 102-ე მუხლების ადრესატებად აირჩიეს სწორედ ეკონომიკური აგენტის კონცეფცია და არა „კომპანიის“ ან „იურიდიული პირის“ ცნებები, რომლებიც ხელშეკრულების სხვა დებულებებშია გამოყენებული. სასამართლომ დაადგინა, რომ ეკონომიკური აგენტის ცნება წარმოადგენს ევროკავშირის კონკურენციის სამართლის ავტონომიურ კონცეფციას, რომლის მიმართაც არც კორპორაციული სამართლის პრინციპები და არც წევრი სახელმწიფოების ეროვნული დეფინიციები არ არის რელევანტური. ეკონომიკური აგენტის ცნება არა მხოლოდ განსაზღვრავს TFEU-ს 101-ე და 102-ე მუხლების მოქმედების ფარგლებს, არამედ ადგენს პასუხისმგებელ პირებსაც: ჯარიმების შემთხვევაში - №1/2003 რეგულაციის 23-ე მუხლის, ხოლო ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში - პრეცედენტული სამართლისა და „ზიანის ანაზღაურების შესახებ“ დირექტივის მე-3 მუხლის საფუძველზე. ეს უკანასკნელი მიდგომა ჩამოყალიბდა საქმეში Skanska (პუნქტი 47) და მოგვიანებით დადასტურდა საქმეში Sumal (პუნქტი 38). თუმცა, აღნიშნული არ ცვლის იმ ფაქტს, რომ სანქციები და ზიანის ანაზღაურება უშუალოდ ფიზიკურ და იურიდიულ პირებს ეკისრებათ, რადგან მხოლოდ მათ გააჩნიათ სათანადო უფლებაუნარიანობა და აქტივები ვალდებულებების შესასრულებლად. ჯარიმების დაკისრებისას ევროკომისია სარგებლობს დისკრეციით, განსაზღვროს ეკონომიკური ერთეულის კონკრეტულად რომელ წევრს დაეკისრება პასუხისმგებლობა, ხოლო ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნისას არჩევანის გაკეთების უფლება მოსარჩელეებს ენიჭებათ.

ეკონომიკური აგენტის, როგორც ეკონომიკურ საქმიანობაში ჩართული სუბიექტის დეფინიცია, ორ ძირითად ასპექტს მოიცავს: პირველი - ორგანიზაციული მოთხოვნები მინიმალურია. სასამართლო პრაქტიკა მოითხოვს „პერსონალური, მატერიალური და არამატერიალური ელემენტების ერთიან ორგანიზაციას“ (მაგ. Sumal, პუნქტი 41). სუბიექტი უნდა მოიცავდეს მინიმუმ ერთ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს, თუმცა მისი მასშტაბი შესაძლოა მერყეობდეს ინდივიდუალური საწარმოდან მრავალეროვნულ კორპორაციულ ჯგუფამდე. ცნება ასევე ფარავს სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოებს (მაგ. ადგილობრივი თვითმმართველობა ან მთავრობა), იმ პირობით, თუ ისინი ახორციელებენ ეკონომიკურ საქმიანობას. მეორე - გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება თავად საქმიანობის ბუნებას. საქმიანობა უნდა ატარებდეს ეკონომიკურ ხასიათს, რაც გულისხმობს სუბიექტის მიერ კონკრეტული ეკონომიკური მიზნის მიღწევას გრძელვადიან საფუძველზე. ტიპური შემთხვევაა ბაზარზე საქონლისა თუ მომსახურების შეთავაზება. არაეკონომიკური საქმიანობა მოიცავს საჯარო ხელისუფლების მიერ სუვერენული (პრეროგატიული) ფუნქციების განხორციელებას (მაგ. გადასახადების ადმინისტრირება, ეკოლოგიური კონტროლი, ფრენების უსაფრთხოება და საჰაერო სივრცის მართვა). თუმცა, სასამართლოები მკაცრ მიდგომას იყენებენ და მიიჩნევენ, რომ საჯარო სერვისები ეკონომიკურია, თუ მათი მიწოდება კერძო სუბიექტებსაც შეუძლიათ კონკურენციის პირობებში (მაგ. დასაქმების ხელშეწყობა, სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის მართვა, ჯანდაცვა, სასწრაფო სამედიცინო დახმარება).

ეკონომიკური აგენტის ცნებას გააჩნია მთელი რიგი სამართლებრივი შედეგები. პირველ რიგში, საქმეზე Viho (პუნქტები 13-18), ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლომ (ECJ) განმარტა, რომ TFEU-ს 101(1) მუხლი, როგორც წესი, არ ვრცელდება ერთი და იმავე საწარმოს წევრებს შორის დადებულ შეთანხმებებზე, ვინაიდან ისინი ერთიანი ეკონომიკური სუბიექტის ნაწილს წარმოადგენენ და არ იმყოფებიან ერთმანეთთან კონკურენციაში. აღნიშნული მიდგომა თანხვედრაშია აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებასთან საქმეზე Copperweld v. Independence Tube (1984), რომლის მიხედვითაც, მშობელ კომპანიასა და მის სრულ საკუთრებაში არსებულ შვილობილ საწარმოს შორის შეთქმულება „შერმანის აქტის“ პირველი მუხლის მიზნებისათვის გამორიცხულია, რადგან ისინი არ განიხილებიან დამოუკიდებელ ეკონომიკურ სუბიექტებად.

მეორე - საქმეზე VM Remonts (პუნქტები 23-24), სასამართლომ განმარტა, რომ დასაქმებულები მიიჩნევიან იმ ეკონომიკური სუბიექტის შემადგენელ ნაწილად, რომელიც ეკონომიკურ აგენტს წარმოადგენს, შესაბამისად, მათი კონკურენციის შემზღუდველი ქცევა უშუალოდ საწარმოს მიეწერება. ამრიგად, ეკონომიკურ აგენტებს ეკისრებათ მკაცრი პასუხისმგებლობა ყველა თანამშრომლის (მათ შორის, იერარქიულად დაბალ საფეხურზე მყოფთა) ქმედებებზე, წევრი სახელმწიფოების ეროვნულ კანონმდებლობაში არსებული მიკუთვნების წესების მიუხედავად. მესამე - მშობელი კომპანია შესაძლოა პასუხისმგებელი იყოს შვილობილი საწარმოს მიერ კონკურენციის სამართლის დარღვევისათვის მაშინაც კი, თუ მას არ ჰქონდა ინფორმაცია დარღვევის შესახებ ან არ შეეძლო მისი აღკვეთა. გადამწყვეტია გარემოება, რომ შვილობილი კომპანია დამოუკიდებლად არ განსაზღვრავს საკუთარ საბაზრო ქცევას და ექვემდებარება მშობელი კომპანიის გადამწყვეტ გავლენას. საქმეზე Akzo (პუნქტი 60), სასამართლომ დაადგინა კონტროლის სამართლებრივი პრეზუმფცია, რომელიც მოქმედებს იმ შემთხვევაში, როდესაც მშობელი კომპანია შვილობილი საწარმოს წილების 100%-ს ფლობს.

მეოთხე - შვილობილი კომპანია შესაძლოა პასუხისმგებელი იყოს მშობელი კომპანიის მიერ ჩადენილი დარღვევისთვის, ხოლო ე.წ. „დაძმობილებული“ კომპანია - სხვა შვილობილი საწარმოს მიერ განხორციელებულ ქმედებაზე. საქმეზე Sumal (პუნქტები 42-44), ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლომ განმარტა, რომ ვინაიდან კონკურენციის სამართალს არღვევს ეკონომიკური აგენტი, როგორც ერთიანი ეკონომიკური სუბიექტი, პასუხისმგებლობა ავტომატურად ვრცელდება ამ ერთეულის ყველა წევრზე. ერთიანი ეკონომიკური სუბიექტის კონცეფცია განსაკუთრებით ხელსაყრელია კერძო მოსარჩელეებისთვის, რადგან მათ პოტენციური მოპასუხეებისა და იურისდიქციის არჩევის უფრო ფართო შესაძლებლობას აძლევს. მეხუთე - ევროპული სასამართლოების პოზიციით, ისეთი ფუნდამენტური საპროცესო უფლებებიც კი, როგორიცაა პერსონალური პასუხისმგებლობის პრინციპი (რომლის თანახმად, სასჯელი ინდივიდუალიზებული უნდა იყოს დამნაშავისა და დანაშაულის ხასიათის მიხედვით), პირველ რიგში ვრცელდება ეკონომიკურ აგენტზე და არა მის ცალკეულ წევრებზე (მაგ. Siemens Österreich, პუნქტი 56). თუმცა, აღნიშნული მიდგომა სადავოა, ვინაიდან ეკონომიკურ ერთეულს არ გააჩნია დამოუკიდებელი სამართლებრივი ქმედუნარიანობა და, შესაბამისად, ვერ იქნება ფუნდამენტური უფლებების მატარებელი. მეექვსე - საწარმოს (ვალდებულების) ცნების გამოყენება არსებით გავლენას ახდენს №1/2003 რეგულაციის 23-ე მუხლის საფუძველზე დაკისრებული ჯარიმების გაანგარიშებაზე. ბევრი რელევანტური ფაქტორი, როგორიცაა გაყიდვების მოცულობა დაზარალებულ ბაზრებზე, მთლიანი მსოფლიო ბრუნვა ან წარსულში ჩადენილი დარღვევების ისტორია, სრულიად განსხვავებულად ფასდება, როდესაც ანალიზის საგანია კომპანიათა ჯგუფი და არა ცალკეული იურიდიული პირი.

და ბოლოს, უნდა აღინიშნოს, რომ ევროკავშირის სასამართლოების ექსპანსიური მიდგომა ეკონომიკური აგენტის ცნების ინტერპრეტაციაში ხშირად ხდება დაინტერესებული კომპანიებისა და მათი იურისტების მხრიდან სამართლებრივი შედავების საგანი; აღნიშნული მიდგომა ასევე ხშირად კრიტიკდება აკადემიურ ლიტერატურაშიც. ძირითადი პრეტენზია მდგომარეობს იმაში, რომ სასამართლოები სათანადოდ არ სცემენ პატივს ცალკეული იურიდიული და ფიზიკური პირების ინდივიდუალურ უფლებებს.