ექსკლუზიური დისტრიბუცია არის სისტემა, რომლის დროსაც კომპანია თავის პროდუქციაზე ან მომსახურებაზე ექსკლუზიურ უფლებებს სხვა კომპანიას გადასცემს. ამ სისტემის ყველაზე გავრცელებული ფორმებია ერთი ბრენდით ვაჭრობა ან/და ექსკლუზიური ტერიტორიული უფლებების მინიჭება, როდესაც ერთი დისტრიბუტორი იღებს უფლებას, მიმწოდებლის პროდუქციის რეალიზაცია კონკრეტულ ტერიტორიაზე განახორციელოს. ექსკლუზიურობის მინიჭებით მიმწოდებლის მიზანი, როგორც წესი, არის დისტრიბუტორის სტიმულირება, რათა მან უკეთ უზრუნველყოს პროდუქტის პოპულარიზაცია და მომხმარებლებისთვის უფრო მაღალი ხარისხის მომსახურების მიწოდება. შემთხვევათა უმეტესობაში, დისტრიბუტორის საბაზრო ძალაუფლება შეზღუდულია ბრენდთაშორისი კონკურენციით. © ევროკომისია

ევროკავშირი

კონკურენცია წარმოადგენდა წევრ სახელმწიფოებს შორის ბარიერების აღმოფხვრის მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს, რაც ევროკომისიამ წლების განმავლობაში არაერთხელ დაადასტურა. ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლომ ჯერ კიდევ 1966 წლის მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებაში - Consten and Grundig ევროკომისიის წინააღმდეგ - ჩამოაყალიბა შემდეგი პრინციპი: „მწარმოებელსა და დისტრიბუტორს შორის დადებული შეთანხმება, რომელიც მიზნად ისახავს წევრ ქვეყნებს შორის ვაჭრობაში ეროვნული ბარიერების აღდგენას, შესაძლოა ეწინააღმდეგებოდეს ევროკავშირის ფუნდამენტურ მიზნებს“. “. ვერტიკალური შეზღუდვები, როგორც წესი, განიხილება, როგორც ეფექტიანობის ზრდის ხელშემწყობი ფაქტორი. მთავარი საკითხია, როგორ დაბალანსდეს ვერტიკალური შეზღუდვების უარყოფითი და დადებითი ეფექტები.

შეთანხმება, რომლითაც ექსკლუზიურობა ენიჭება კონკრეტულ ტერიტორიას, თავისთავად არ წარმოადგენს ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების (TFEU) 101(1) მუხლის დარღვევას. საქმეში Société Technique Minière v. Maschinenbau Ulm, რომელიც Consten-ის გადაწყვეტილებას მოჰყვა, სასამართლომ განმარტა, რომ კონკურენციის მძიმე ფორმით შეზღუდვის არარსებობის შემთხვევაში - როგორიც იყო Consten-ის საქმეში გამოვლენილი სრული ტერიტორიული დაცვა - „აუცილებელია შეთანხმების შედეგების შესწავლა, რათა დადასტურდეს, რომ შეთანხმება ხელს უშლის, მნიშვნელოვნად ზღუდავს ან ამახინჯებს კონკურენციას“. ამ პროცესში განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს საკითხს: „შეუძლია თუ არა ხელშეკრულებას ბაზრის დაყოფა“. მოცემულ შემთხვევაში, არც დისტრიბუტორს ეკრძალებოდა რეექსპორტი ევროკავშირის სხვა ბაზრებზე (იგივე ეხებოდა სხვა წევრი სახელმწიფოების ექსკლუზიურ დისტრიბუტორებს) და არც პარალელური იმპორტი იყო აკრძალული.

ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში, ევროკომისია ინარჩუნებდა მკაცრ და ფორმალისტურ მიდგომას ვერტიკალური შეთანხმებების მიმართ, რაც განპირობებული იყო შიდა ბაზრის ინტეგრაციასთან დაკავშირებული პრიორიტეტული ინტერესებით. შიდა ბაზრის ფორმირების დასრულებასთან და ევროკავშირის სასამართლოების პრეცედენტულ სამართალში ეფექტიანობაზე ორიენტირებული ანალიზის დამკვიდრებასთან ერთად, კომისიამ აირჩია უფრო პრაგმატული და ეკონომიკურ პრინციპებზე დაფუძნებული მიდგომა, რომელიც აღიარებს ეფექტიანობის არსებობის შესაძლებლობას. აღნიშნული ცვლილება აისახა ვერტიკალური ჯგუფური გამონაკლისის რეგულაციებში (VBER) №2790/99 და №330/2010.

№330/2010 რეგულაციის თანახმად, ვერტიკალური შეთანხმებების შეფასების საწყისი ეტაპია მომწოდებლისა და მყიდველის საბაზრო წილების განსაზღვრა იმ ბაზრებზე, სადაც ისინი ახორციელებენ პროდუქციის ან მომსახურების რეალიზაციასა და შესყიდვას. 2010 წლის სახელმძღვანელო მითითებებში ხაზგასმულია: „მომწოდებლისა და მისი კონკურენტების საბაზრო პოზიციას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება, ვინაიდან ბრენდის შიდა კონკურენციის შესუსტება პრობლემურია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ბრენდთაშორისი კონკურენცია შეზღუდულია. რაც უფრო ძლიერია მომწოდებლის პოზიცია, მით უფრო სერიოზულია ბრენდის შიდა კონკურენციის დაკარგვის რისკი. 30%-იანი საბაზრო წილის გადაჭარბებამ შესაძლოა გამოიწვიოს ბრენდის შიდა კონკურენციის მნიშვნელოვანი შემცირება. TFEU-ს 101(3) მუხლის პირობების დასაკმაყოფილებლად, ბრენდის შიდა კონკურენციის შესუსტება უნდა დაბალანსდეს რეალურ ეფექტიანობასთან“.

№330/2010 რეგულაცია (მუხლი 3) ითვალისწინებს გამონაკლისს TFEU-ს 101(1) მუხლის გამოყენებისგან, კერძოდ, ექსკლუზიური დისტრიბუციის ხელშეკრულებებთან მიმართებაში, თუ „მომწოდებლის საბაზრო წილი არ აღემატება შესაბამისი ბაზრის 30%-ს, სადაც იგი ახორციელებს რეალიზაციას, ხოლო მყიდველის საბაზრო წილი არ აღემატება შესაბამისი ბაზრის 30%-ს, სადაც იგი ახორციელებს შესყიდვას“.

თუმცა, აღნიშნული ე.წ. „უსაფრთხო ნავსადგური“ არ გამოიყენება იმ შემთხვევაში, თუ საქმე ეხება კონკურენციის მძიმე ფორმით შეზღუდვას (Hardcore restrictions; მუხლი 4). იმ შემთხვევაში, თუ შესაბამისი ბაზრის წილი 30%-ს აღემატება მომწოდებლის ან/და მყიდველის შემთხვევაში, აუცილებელია შეფასდეს, არღვევს თუ არა ხელშეკრულება TFEU-ს 101(1) მუხლს და აკმაყოფილებს თუ არა იგი TFEU-ს 101(3) მუხლით დადგენილ ინდივიდუალური საგამონაკლისო პირობებს.

მიუხედავად იმისა, რომ კონკურენციის მძიმე ფორმით შეზღუდვის არსებობისას ნაკლებად სავარაუდოა TFEU-ს 101(3) მუხლით გათვალისწინებული სარგებლის მიღება, 2010 წლის სახელმძღვანელო მითითებების 60-64 პუნქტებში მოყვანილია ის გამონაკლისი შემთხვევები, როდესაც მსგავსი შეზღუდვა შესაძლოა ობიექტურად აუცილებელი იყოს უსაფრთხოების ან ჯანმრთელობის დაცვის მიზეზით. ასევე, როდესაც საქმე ეხება ახალი ბრენდის (ან არსებული ბრენდის ახალ ბაზარზე) პირველად რეალიზაციას, რაც მოითხოვს მნიშვნელოვან ინვესტიციებს - ამ შემთხვევაში პასიური გაყიდვები შესაძლოა შეიზღუდოს ორ წლამდე ვადით.

რაც შეეხება ექსკლუზიური დისტრიბუციის შეფასებას 30%-იანი საბაზრო წილის გადაჭარბებისას, 2010 წლის სახელმძღვანელო მითითებების 151-167 პუნქტები მნიშვნელოვან განმარტებებს იძლევა. ევროკომისიის მიერ იდენტიფიცირებული ძირითადი რისკებია:

i) ბრენდის შიდა კონკურენციის შემცირება და ბაზრის დაყოფა, რამაც შესაძლოა ხელი შეუწყოს ფასურ დისკრიმინაციას;

ii) კონკურენციის შესუსტება და ფარული გარიგებების ხელშეწყობა როგორც მომწოდებლების, ისე დისტრიბუტორების დონეზე;

iii) სხვა დისტრიბუტორების ბაზრიდან განდევნა და, შესაბამისად, კონკურენციის შემცირება ამ ეტაპზე.

კომისია ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ექსკლუზიურმა დისტრიბუციამ შესაძლოა უზრუნველყოს ეფექტიანობის ზრდა, „განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც დისტრიბუტორების მხრიდან საჭიროა ინვესტიციები ბრენდის იმიჯის დასაცავად ან შესაქმნელად“, და ზოგადად, როდესაც საქმე ეხება ახალ პროდუქტებს, რომელთა თვისებების შეფასება რთულია მოხმარებამდე ან მოხმარების შემდეგაც კი. დღეისათვის მიჩნეულია, რომ გარკვეული პრაქტიკა თავისთავად შემზღუდველად განიხილება, ვინაიდან იგი ეწინააღმდეგება ბაზრის ინტეგრაციის მიზანს; ასეთია, მაგალითად, სრული ტერიტორიული დაცვა, ექსპორტის აკრძალვა ან მისი შეზღუდვა ევროკავშირის შიგნით. თუმცა, კვლავ არსებობს ღია კითხვები და სამართალმცოდნეები მსჯელობენ ბაზრის ინტეგრაციის ასპექტების რელევანტურობასა და გავლენაზე შეზღუდვების ანალიზის პროცესში, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ტერიტორიულ შეზღუდვას შესაძლოა გააჩნდეს პროკონკურენტული ეფექტი.

აშშ

ამერიკული კონკურენციის სამართლის ისტორია მოიცავს ციკლურ დებატებს კონკურენციის პოლიტიკის უპირატესი მიზნების შესახებ — კერძოდ, უნდა ემსახურებოდეს თუ არა იგი სხვა ფასეულობებს, გარდა ეკონომიკური ეფექტიანობისა. როგორც პროფესორი ლ. სალივანი აღნიშნავდა: „კონკურენციის კანონმდებლობისა და მარეგულირებელი პოლიტიკის ტრანსფორმაცია მჭიდროდ არის დაკავშირებული მიკროეკონომიკური თეორიის ინტელექტუალურ ისტორიასთან. სამივე მათგანი ერთიან კულტურულ კონტექსტშია ფესვგადგმული“.

1870-იანი წლების ნეოკლასიკურ, არაინტერვენციონისტურ თეორიებს, რომლებიც დაახლოებით 1930-იანი წლების დასაწყისამდე დომინირებდა, მოჰყვა სახელმწიფო რეგულირების გაძლიერების პერიოდი. ეს უკანასკნელი ორიენტირებული იყო სხვადასხვა ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და სოციალურ ღირებულებებზე, რაც დაემთხვა უზენაესი სასამართლოს იმ ეპოქას, რომელსაც თავმჯდომარეობდა ერლ უორენი (Chief Justice Warren). ისეთი პრეცედენტული საქმეები, როგორიცაა Brown Shoe, Philadelphia Bank, Vons Grocery და Schwinn, ნათლად ასახავს ამგვარ მიდგომას, რომლის ფარგლებშიც კონკურენციის სამართალი სოციალური და პოლიტიკური მიზნების მისაღწევ ინსტრუმენტად გამოიყენებოდა.

ეკონომიკური ინტერვენციონიზმისა და პოპულიზმის აღნიშნული ნაზავი თანდათანობით შეიცვალა ეფექტიანობის კონცეფციებზე ორიენტირებული მიდგომით, რაც ნაწილობრივ ამერიკის ეკონომიკური მაჩვენებლების გაუარესებით იყო განპირობებული. ჩიკაგოს სკოლის თეორეტიკოსების გავლენით, რომლებიც ბაზრის თვითკორექტირების პრინციპს ეყრდნობოდნენ, ეფექტიანობა და მომხმარებელთა კეთილდღეობა კონკურენციის პოლიტიკის უპირატეს მიზნებად იქცა.

ეს ახალი „ორთოდოქსული“ ხედვა ეტაპობრივად გაიზიარეს როგორც ქვედა ინსტანციის ფედერალურმა სასამართლოებმა (მაგ. Berkey Photo, Inc.), ისე აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ. ვერტიკალურ არაფასისმიერ შეზღუდვებთან მიმართებაში მანამდე არსებული per se (თავისთავად) აკრძალვის წესები ჩაანაცვლა გონივრულობის წესმა (Rule of Reason), სადაც აქცენტი ეფექტიანობის ანალიზზე გაკეთდა. ისეთი პრეცედენტები, როგორიცაა Continental T.V., Inc. (რომელმაც გააუქმა Schwinn-ის გადაწყვეტილება), National Society of Professional Engineers, Gypsum და BMI/CBS, ნათლად ასახავს ამ ახალ ეპოქას.

რობერტ ბორკმა, უზენაესი სასამართლოს ამ ახალი მიდგომის ერთ-ერთმა ყველაზე გავლენიანმა მკვლევარმა, განაცხადა: „ანალიზი ცხადყოფს, რომ ნებისმიერი ვერტიკალური შეზღუდვა სრულიად მართლზომიერი უნდა იყოს“, რაც, მისი აზრით, უნდა გავრცელებულიყო ფასის ვერტიკალურ ფიქსირებასა და სარეალიზაციო ფასის შენარჩუნებაზე (RPM). თუმცა, მხოლოდ 2007 წელს, Leegin-ის საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილებით დადგინდა, რომ ფასის ვერტიკალური შეზღუდვები უნდა შეფასდეს გონივრულობის წესით. უზენაესმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ „ვერტიკალური ფასისმიერი შეზღუდვის დასაბუთება სხვა ვერტიკალური შეზღუდვების ანალოგიურია“ და ხაზგასმით მიუთითა: „არამართლზომიერი ქცევის რისკის მიუხედავად, დაბეჯითებით ვერ ვიტყვით, რომ საცალო ფასების შენარჩუნება ყოველთვის ან თითქმის ყოველთვის იწვევს კონკურენციის შეზღუდვასა და გამოშვების შემცირებას“.

პარალელურად, 1970-იან და 1980-იან წლებში ჩიკაგოს სკოლის თეორიული მოდელი მზარდი კრიტიკის ობიექტი გახდა. როგორც პროფესორმა ტ. კაუპერმა აღნიშნა, „კონსტრუქციის სიმარტივე შესაძლოა მისი უმთავრესი სუსტი მხარეც აღმოჩნდეს“. 1990-იანი წლებიდან კრიტიკა ისმოდა მათგანაც, ვინც კონკურენციის პოლიტიკის მიზნად დაბალ ფასებსა და ეკონომიკურ ეფექტიანობას მიიჩნევდა; მათი არგუმენტით, მოდელი ვერ უზრუნველყოფდა ბაზრების რეალისტურ ანალიზს, განსაკუთრებით საბაზრო ძალაუფლების მოპოვებისა და მისი შედეგების ჭრილში. ციკლური დაპირისპირება კონკურენციის პოლიტიკის მიზნების შესახებ გაგრძელდა 21-ე საუკუნემდე, სადაც საერთო კონსენსუსმა - რომ აღსრულება არ იყო საკმარისად მკაცრი - ბაიდენის ადმინისტრაციას აქცენტი უფრო აგრესიულ კონკურენციის პოლიტიკაზე გააკეთებინა.

რაც შეეხება ვერტიკალურ შეთანხმებებს, ისინი აშშ-ის კანონმდებლობით მკაცრად მოწმდება, თუმცა, ზოგადად, პროკონკურენტულ ქმედებებად განიხილება. პრეცედენტული სამართლის ევოლუცია 1977 წლის Continental T.V., Inc.-ის საქმის შემდეგ გვაძლევს საშუალებას დავასკვნათ, რომ ვერტიკალური არაფასისმიერი შეზღუდვები, მათ შორის ექსკლუზიური დისტრიბუცია, არ წარმოადგენს per se (თავისთავად) უკანონო ქმედებას. თუმცა, ისინი შესაძლოა კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგეს კონკურენციის საწინააღმდეგო შედეგის გამოვლენის შემთხვევაში - განსაკუთრებით მაშინ, თუ ბრენდთაშორისი კონკურენცია არსებითად მცირდება ან ადგილი აქვს საბაზრო ძალაუფლების ბოროტად გამოყენებას, რაც იწვევს შესაბამის ბაზარზე ვაჭრობის შეზღუდვას.