„კონტროლი განისაზღვრება უფლებებით, ხელშეკრულებებით ან ნებისმიერი სხვა საშუალებით, რომლებიც ცალ-ცალკე ან ერთობლიობაში, არსებული ფაქტობრივი თუ სამართლებრივი გარემოებების გათვალისწინებით იძლევა საწარმოზე გადამწყვეტი გავლენის მოხდენის შესაძლებლობას, კერძოდ: (ა) საწარმოს აქტივების მთლიანად ან ნაწილობრივ ფლობის ან გამოყენების უფლებით; (ბ) ისეთი უფლებებით ან ხელშეკრულებებით, რომლებიც უზრუნველყოფს გადამწყვეტ გავლენას საწარმოს ორგანოების შემადგენლობაზე, ხმის მიცემასა ან გადაწყვეტილებებზე. კონტროლს იძენენ ის პირები ან საწარმოები, რომლებიც: (ა) წარმოადგენენ აღნიშნული უფლებების მფლობელებს ან აქვთ უფლებამოსილება შესაბამისი ხელშეკრულებების საფუძველზე; ან (ბ) მიუხედავად იმისა, რომ არ არიან ამგვარი უფლებების მფლობელები ან ხელშეკრულებებით უფლებამოსილი პირები, აქვთ ძალაუფლება, განახორციელონ მათგან გამომდინარე უფლებები.“ © საბჭოს 2004 წლის 20 იანვრის რეგულაცია (EC) No 139/2004 „საწარმოთა შორის კონცენტრაციის კონტროლის შესახებ“, მუხლი 3.

სუბიექტებზე კონტროლი შეიძლება გაანალიზდეს სხვადასხვა პრიზმით, ხოლო სხვადასხვა იურისდიქციას გააჩნია განსხვავებული კრიტერიუმები და ჩარჩოები კონტროლისა და კონტროლის ცვლილების დასადგენად. ანტიმონოპოლიური მიზნებისთვის კონტროლის ცვლილების, როგორც შერწყმის, წარდგენის მოთხოვნა ასევე განსხვავდება იურისდიქციების მიხედვით.

კონტროლის კონცეფცია, როგორც ეს ჩამოყალიბებულია კლასიკოსი ჩრდილოამერიკელი ავტორების, ბერლისა (Berle) და მინსის (Means) მიერ, ვლინდება ხუთ ძირითად ტიპში: 1) კონტროლი თითქმის სრული მფლობელობის მეშვეობით; 2) მაჟორიტარული კონტროლი; 3) კონტროლი მაჟორიტარული მფლობელობის გარეშე; 4) მინორიტარული კონტროლი; და 5) მენეჯერული კონტროლი. ეს ჩარჩო განსაკუთრებით რელევანტურია იმ ქვეყნებში, სადაც კაპიტალის ბაზრის მფლობელობა, როგორც წესი, დივერსიფიცირებულია.

ჩრდილოამერიკულ კონტექსტში, ჰარტ-სკოტ-როდინოს (HSR) აქტი გადამწყვეტ როლს თამაშობს კონტროლის განსაზღვრაში და განასხვავებს კორპორაციებსა და არაკორპორაციულ სუბიექტებს. კორპორაციებისთვის კონტროლი დგინდება ხმის უფლების მქონე ფასიანი ქაღალდების 50%-ის ან მეტის ფლობით, ან დირექტორთა 50%-ის ან მეტის დანიშვნის სახელშეკრულებო უფლებით. არაკორპორაციული სუბიექტებისთვის კონტროლი განისაზღვრება ლიკვიდაციის შემთხვევაში მოგების ან აქტივების 50%-ზე ან მეტზე უფლების ქონით. მიუხედავად იმისა, რომ აშშ არ მოითხოვს შეტყობინებას კონტროლის ცვლილების შესახებ, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც შეძენილი სუბიექტი არაკორპორაციულია, შერწყმის კონტროლი საჭიროებს ხმის უფლების მქონე ფასიანი ქაღალდების ან მაკონტროლებელი აქტივების შეძენას. შერწყმის კონტროლის გამოსაყენებლად აუცილებელია ხმის უფლების მქონე ფასიანი ქაღალდების, მაკონტროლებელი არაკორპორაციული აქტივების ან აქტივების „შეძენა“. თუ ასეთი შეძენა ხდება, კონტროლის დროებითმა ცვლილებამაც კი შეიძლება წარმოშვას შეტყობინების ვალდებულება (თუმცა HSR აქტის მიხედვით, კონტროლის ცვლილება არ არის აუცილებელი წარდგენის ვალდებულების წარმოშობისთვის). თუმცა, კონკრეტული სიტუაციიდან გამომდინარე, შესაძლებელია, რომ კონტროლის დროებითი ცვლილება არ ჩაითვალოს HSR აქტით გათვალისწინებულ „შეძენად“.

ბრაზილიელი ავტორები კომპარატო და სალომაო ფილიო გვთავაზობენ ალტერნატიულ პერსპექტივას და გამოყოფენ კონტროლის ოთხ ძირითად ტიპს კონცენტრირებული კაპიტალის ბაზრის მქონე ქვეყნებისთვის: 1) სრული კონტროლი; 2) მაჟორიტარული კონტროლი; 3) მინორიტარული კონტროლი; და 4) მენეჯერული კონტროლი. მინორიტარული ან მენეჯერული კონტროლის შემთხვევაში, კონტროლის ხარისხის დასადგენად გადამწყვეტია უფლებებისა და ვეტოს უფლებების ზედმიწევნითი ანალიზი. აშშ-სგან განსხვავებით, ბრაზილიის კონკურენციის აქტი მკაფიოდ არ განსაზღვრავს კონტროლს და ეყრდნობა CADE-ს (კონკურენციის ორგანო) განმარტებას, რომლის მიხედვითაც ეს გულისხმობს კომპანიის საქმიანობაში ჩარევის შესაძლებლობას, იქნება ეს წილობრივი მონაწილეობით თუ სახელშეკრულებო შეთანხმებებით. აღსანიშნავია, რომ კონტროლის ცვლილება არ არის წინაპირობა ბრაზილიაში სავალდებულო წინასწარი შერწყმის განხილვისთვის. CADE-ს 33/2022 რეგულაცია ადგენს, რომ მაკონტროლებელი აქციონერის მიერ მინორიტარული წილის შეძენა, რომელიც უკვე ფლობს ერთპიროვნულ კონტროლს სამიზნე კომპანიაზე, არ ექვემდებარება სავალდებულო შეტყობინებას მაშინაც კი, როდესაც ბრუნვის ზღვრები მიღწეულია. ევროკომისიაში კონტროლი ნიშნავს კომპანიის სტრატეგიულ კომერციულ გადაწყვეტილებებზე გადამწყვეტი გავლენის მოხდენის შესაძლებლობას. ეს გავლენა შეიძლება გამომდინარეობდეს უფლებებიდან, კონტრაქტებიდან ან სხვა საშუალებებიდან, ინდივიდუალურად ან ერთობლივად. კონტროლი შეიძლება წარმოიშვას უფლებებიდან (აქციები ან აქტივები), კონტრაქტებიდან ან ნებისმიერი სხვა საშუალებიდან, რომლებიც ცალ-ცალკე ან ერთობლივად, კანონისმიერად ან ფაქტობრივად, იძლევა ასეთი გავლენის განხორციელების შესაძლებლობას. მრავალი აქციონერის არსებობის შემთხვევაში, მინორიტარი აქციონერის ვეტოს უფლებამ იმ გადაწყვეტილებებზე, რომლებიც არსებითია ბიზნესის სტრატეგიული ფუნქციონირებისთვის - კერძოდ, მენეჯმენტის დანიშვნა, ბიზნეს გეგმისა და ბიუჯეტის მიღება და მსხვილი ინვესტიციები - შეიძლება მინორიტარ აქციონერს მიანიჭოს კონტროლი.

2022/2560 (EU) რეგულაციის მე-20(5) მუხლში მოცემული „კონტროლის“ ცნება იმეორებს იმ ცნებას, რომელიც გამოიყენება საწარმოთა შორის კონცენტრაციების კონტროლის შესახებ 139/2004 (EC) რეგულაციაში. კომისია იძლევა დეტალურ მითითებებს კონტროლისა და კონტროლის ცვლილების განმარტებაზე. კონტროლის ცვლილება ევროკავშირში სავალდებულო წინასწარი შერწყმის განხილვის წინაპირობაა. კომისია იძლევა მითითებებს იმის შესახებ, თუ როგორ ფასდება ეს კრიტერიუმი თანმიმდევრული ტრანზაქციების შემთხვევაში თავის „კონსოლიდირებულ იურისდიქციულ შეტყობინებაში“. შერწყმის რეგულაცია კონცენტრაციის ცნებას განსაზღვრავს ისე, რომ ის მოიცავს ოპერაციებს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ისინი იწვევენ საწარმოებზე კონტროლის ხანგრძლივ ცვლილებას და, შესაბამისად, არ ეხება ტრანზაქციებს, რომლებიც მხოლოდ კონტროლის დროებით ცვლილებას იწვევს. დროებითმა ცვლილებებმა, როგორიცაა სიტუაციები აქტივების მოკლე პერიოდში გაყოფის წინასწარ არსებული გეგმით, შესაძლოა არ წარმოშვას კომისიისთვის შეტყობინების საჭიროება. კონტროლის დროებითი ცვლილების მაგალითია სიტუაცია, როდესაც ერთი ან რამდენიმე მხარე მოიპოვებს კონტროლს სამიზნე საწარმოზე, მაგრამ აქვთ წინასწარ არსებული სავალდებულო გეგმა, რომ შემდგომში, მოკლე პერიოდში (როგორც წესი, არაუმეტეს ერთი წლისა), აქტივები ერთმანეთში გაინაწილონ. ამ შემთხვევაში, თავდაპირველი ტრანზაქცია არ გამოიწვევს კონტროლის ცვლილებას ხანგრძლივ საფუძველზე და, შესაბამისად, არ საჭიროებს კომისიისთვის შეტყობინებას.

ნებისმიერი განმარტებით, კონტროლის ცვლილება, როგორც წესი, გამოწვეულია შერწყმით, კონსოლიდაციით ან შეძენით, რაც იწვევს მფლობელობის 50%-ზე მეტის გადანაცვლებას ან მენეჯმენტის მნიშვნელოვან ცვლილებას. ისეთი ტრანზაქციები, როგორიცაა არსებითი აქტივების გაყიდვა ან აქციონერების ცვლილება, რომლებსაც აქვთ საბჭოს 50%-ზე მეტის არჩევის უფლება, ასევე ექცევა ამ სფეროში. აუცილებელია იმის აღიარება, რომ კონტროლის განმარტება შეიძლება განსხვავდებოდეს სამართლებრივი სფეროების მიხედვით, მათ შორის ანტიმონოპოლიურ, კორპორაციულ, საგანმანათლებლო და სხვა სფეროებში. აქ მოცემული მოსაზრებები უპირატესად ეხება ანტიმონოპოლიურ რეგულაციებს.

დასკვნის სახით, კონტროლი არის ნიუანსირებული კონცეფცია, რომელიც ექვემდებარება სხვადასხვაგვარ ინტერპრეტაციას იურისდიქციების მიხედვით. კონტროლის ტიპების, კონტროლის ცვლილებისა და მარეგულირებელი ჩარჩოების სირთულეების გაგება გადამწყვეტია სუბიექტებისთვის, რომლებიც ახორციელებენ ტრანზაქციებს, შერწყმას ან მფლობელობის სტრუქტურის ცვლილებას. განსხვავებული მიდგომები ხაზს უსვამს იურისდიქციის სპეციფიკური რეგულაციებისა და მოთხოვნების ყოვლისმომცველი გაგების საჭიროებას, რაც უზრუნველყოფს შესაბამისობას და ხელს უწყობს შეუფერხებელ ბიზნეს ოპერაციებს მზარდად ურთიერთდაკავშირებულ გლობალურ გარემოში.