ტერმინები „კონფიდენციალურობა“ და „მონაცემთა დაცვა“ ხშირად გამოიყენება ურთიერთშენაცვლებით, თუმცა ისინი არ არის იდენტური თავისი მნიშვნელობითა და მოცულობით. მონაცემთა დაცვის კანონმდებლობა სათავეს იღებს კონფიდენციალურობის უფლებიდან და ადგენს კონკრეტულ წესებს იმის უზრუნველსაყოფად, რომ პერსონალური მონაცემების დამუშავება მოხდეს ინდივიდთა ფუნდამენტური უფლებების დაცვით.

კონფიდენციალურობა, როგორც ფუნდამენტური უფლება

ევროკავშირსა და გაერთიანებულ სამეფოში კონფიდენციალურობის დაცვა ფუნდამენტური უფლებაა. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა კონვენციამ (ECHR), რომელიც ევროპის საბჭომ 1950 წელს მიიღო, იურიდიული ძალა მიანიჭა 1948 წლის ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციით განსაზღვრულ გარკვეულ უფლებებს, მათ შორის პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლებას.

ადამიანის უფლებათა კონვენციის მე-8 მუხლი პირებს იცავს პირადი და ოჯახური ცხოვრების, საცხოვრებლისა და მიმოწერის ხელშეუხებლობაში ჩარევისგან. დროთა განმავლობაში ეს უფლება განვითარდა და მოიცვა პერსონალური მონაცემების დაცვაც, რაზეც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განაცხადა, რომ მას „ფუნდამენტური მნიშვნელობა აქვს პირის პირადი და ოჯახური ცხოვრების პატივისცემისთვის“.

ტექნოლოგიური განვითარების კვალდაკვალ, ევროპის საბჭომ 1981 წელს მიიღო 108-ე კონვენცია პერსონალური მონაცემების ავტომატური დამუშავებისას ფიზიკურ პირთა დაცვის შესახებ (რომელიც 2018 წელს განახლდა და ცნობილია როგორც კონვენცია 108+). მოგვიანებით, 2009 წელს, ევროკავშირის ფუნდამენტური უფლებების ქარტიამ მოახდინა ევროკავშირის სამართლით დაცული ფუნდამენტური უფლებების კოდიფიცირება, მათ შორის პერსონალური მონაცემების დაცვის კონკრეტული უფლებისა (მუხლი 8).

ევროკავშირისგან განსხვავებით, აშშ-ის კონსტიტუცია არ შეიცავს პირდაპირ მითითებას კონფიდენციალურობის შესახებ. თუმცა, ამ კონცეფციის დამკვიდრება აშშ-ის სამართალში 1890 წელს სამუელ უორენისა და ლუი ბრანდეისის სტატიას - „კონფიდენციალურობის უფლება“ - უკავშირდება. ეს პუბლიკაცია მიიჩნევა პირველ ნაშრომად შეერთებულ შტატებში, რომელიც მხარს უჭერდა კონფიდენციალურობის უფლებას, კერძოდ კი „უფლებას, დარჩე მარტო“.

მონაცემთა დაცვის კანონმდებლობა

მონაცემთა დაცვის ადრეული რეგულაციების განვითარების შედეგად, 2018 წლის 25 მაისს ევროკავშირში ძალაში შევიდა მონაცემთა დაცვის ზოგადი რეგულაცია, რომელმაც წევრ ქვეყნებში ერთიანი წესები დაამკვიდრა. Brexit-ის შემდეგ, გაერთიანებულმა სამეფომ GDPR-ის პრინციპები შიდა კანონმდებლობაში შეინარჩუნა (ცნობილია როგორც UK GDPR).

GDPR აღიარებს, რომ ყველა ადამიანს აქვს საკუთარი პერსონალური მონაცემების დაცვის უფლება და ეფუძნება პრინციპებსა და უფლებებზე ორიენტირებულ მიდგომას. რეგულაციის საფუძველს შვიდი ძირითადი პრინციპი წარმოადგენს, რომელთა თანახმად, პერსონალური მონაცემები უნდა დამუშავდეს კანონიერად, სამართლიანად და გამჭვირვალედ, მხოლოდ კონკრეტული და მკაფიოდ განსაზღვრული მიზნებისთვის. ევროკავშირში GDPR-ის აღსრულებას უზრუნველყოფენ მონაცემთა დაცვის ეროვნული ორგანოები, რომლებიც მონაცემთა დაცვის ევროპული საბჭოს მეშვეობით თანამშრომლობენ, ხოლო დიდ ბრიტანეთში - ინფორმაციის კომისრის ოფისი (ICO).

ამჟამად აშშ-ში არ არსებობს ერთიანი და ყოვლისმომცველი ფედერალური კანონი მონაცემთა დაცვის შესახებ, თუმცა მოქმედებს მომხმარებელთა დაცვის რიგი სპეციალიზებული აქტები, რომლებსაც ფედერალური სავაჭრო კომისია აღასრულებს (მაგალითად, „სამართლიანი საკრედიტო ანგარიშგების აქტი“). პარალელურად, ცალკეული შტატები, კალიფორნიის ლიდერობით, ნერგავენ მონაცემთა კონფიდენციალურობის საკუთარ მკაცრ კანონმდებლობას.

დღეს მსოფლიოში მონაცემთა დაცვისა და კონფიდენციალურობის 130-ზე მეტი ორგანო ფუნქციონირებს. მიუხედავად იურისდიქციული განსხვავებებისა, თანამედროვე კანონმდებლობა სამ საერთო ტენდენციას მიჰყვება: ფიზიკური პირებისთვის კონფიდენციალურობის უფლებების გაფართოება, მარეგულირებლებისთვის სადამსჯელო უფლებამოსილებების გაზრდა და ბიზნესისთვის შესაბამისობის მკაცრი ვალდებულებების დაწესება.

კონფიდენციალურობა და კონკურენცია

ციფრულ ეკონომიკაში პერსონალური მონაცემების როლის ზრდამ კონკურენციისა და მონაცემთა დაცვის სამართლის გადაკვეთა მარეგულირებელთა ყურადღების ცენტრში მოაქცია. მიუხედავად ამ სფეროებს შორის არსებული პოტენციური დაძაბულობისა, მათ მიზნებში მნიშვნელოვანი სინერგია შეიმჩნევა. მონაცემთა დაცვის სამართალი უზრუნველყოფს ინდივიდთა კონტროლს საკუთარ ინფორმაციაზე, რაც მათ ინფორმირებული არჩევანის გაკეთების საშუალებას აძლევს. შესაბამისად, მონაცემთა ეფექტიანი დაცვა ხელს უწყობს ჯანსაღ კონკურენციას, რადგან კომპანიები ერთმანეთს მომხმარებლის ნდობის მოპოვებასა და კონფიდენციალურობის უკეთესი პირობების შეთავაზებაში ეჯიბრებიან.

კონკურენციის წესების დარღვევისა და კონცენტრაციის კონტროლის საქმეებში კონფიდენციალურობა, როგორც წესი, განიხილება ხარისხობრივ ასპექტად. საქმეში Microsoft/LinkedIn, ევროკომისიამ დაასკვნა, რომ მონაცემთა კონფიდენციალურობა კონკურენციის მნიშვნელოვანი პარამეტრია, რომელზეც ტრანზაქციამ შესაძლოა უარყოფითი გავლენა მოახდინოს. ამის საპირისპიროდ, შერწყმის შედეგად მონაცემთა გაზრდილი კონცენტრაციით გამოწვეული პოტენციური შეშფოთება, ძირითადად, მონაცემთა დაცვის რეგულირების სფეროს მიეკუთვნება, როგორც ეს მოხდა Facebook/WhatsApp-ის შემთხვევაში.

ბოლო პერიოდში მარეგულირებლები ყურადღებას ამახვილებენ კონფიდენციალურობასა და კონკურენციას შორის ურთიერთქმედების სხვა ასპექტებზეც, განსაკუთრებით „დიდი ტექნოლოგიური“ კომპანიების საბაზრო ძალაუფლებასთან მიმართებით. მაგალითად, 2019 წელს გერმანიის ფედერალურმა კარტელის ოფისმა დაადგინა, რომ Facebook-მა დაარღვია კონკურენციის სამართალი, როდესაც გამოიყენა თავისი დომინანტური მდგომარეობა მომხმარებლებისთვის ისეთი პირობების დასაწესებლად, რომლებიც პერსონალური მონაცემების გადაჭარბებულ გამჟღავნებას აიძულებდა, რაც ასევე წარმოადგენდა GDPR-ის დარღვევას. გარდა ამისა, 2022 წელს გაერთიანებული სამეფოს კონკურენციისა და ბაზრების ორგანომ მიიღო ვალდებულებები Google-ისგან „კონფიდენციალურობის Sandbox“-ის წინადადებებთან დაკავშირებით, რაც Chrome ბრაუზერიდან მესამე მხარის ქუქი-ფაილების წაშლას ეხება; ამ პროცესში უწყება მჭიდროდ თანამშრომლობს ინფორმაციის კომისრის ოფისთან კონფიდენციალურობის საკითხების უზრუნველსაყოფად.

და ბოლოს, კონფიდენციალურობა და მონაცემთა დაცვა უმნიშვნელოვანეს ასპექტს წარმოადგენს ციფრული ბაზრების ახალი რეგულაციების შემუშავების პროცესში. მაგალითად, ევროკავშირის ციფრული ბაზრების აქტი აწესებს სპეციალურ ვალდებულებებს მსხვილი პლატფორმებისთვის (ე.წ. „კარიბჭის მცველებისთვის“ - Gatekeepers), რათა უზრუნველყოფილ იქნეს საბოლოო მომხმარებლების პერსონალური მონაცემების დაცვა. კერძოდ, რეგულაცია კრძალავს პერსონალური მონაცემების კომბინირებას ან ჯვარედინ გამოყენებას მომხმარებლის მკაფიო თანხმობის გარეშე (მუხლი 5(2)).