ლერნერის ინდექსი ეკონომისტ აბა ლერნერის (A.P. Lerner) მიერ შემოთავაზებული საზომი, რომელიც აფასებს მონოპოლიურ ან საბაზრო ძალაუფლებას. სრულყოფილი კონკურენციის პირობებში ლერნერის ინდექსი ნულის ტოლია. ეს ინდექსი მონოპოლიურ ძალაუფლებას განსაზღვრავს მოთხოვნის მრუდის დახრილობის საფუძველზე. წონასწორობის მდგომარეობაში მყოფი, მოგების მაქსიმიზაციაზე ორიენტირებული კომპანიის შემთხვევაში, ზღვრული შემოსავალი ზღვრული ხარჯის ტოლია, ხოლო ლერნერის ინდექსი მოთხოვნის ელასტიკურობის შებრუნებული სიდიდის ტოლი გამოდის.

ლერნერის ინდექსი არის სტატიკური საზომი და იგი არ აჩვენებს: არის თუ არა ფასსა და ზღვრულ ხარჯს შორის არსებული სხვაობა გამართლებული და ღირებული დანახარჯი შესაძლო ინოვაციების ან ახალი საწარმოს მშენებლობისთვის; ასახავს თუ არა ზღვრულ ხარჯსა და ფასს შორის ეს შეუსაბამობა კომპანიის უპირატეს ეფექტიანობას, თუ უბრალოდ მის შესაძლებლობას, დააწესოს მაღალი ფასები. © OECD

ლერნერის ინდექსი პირველად ჩამოყალიბდა აბა ლერნერის 1934 წლის ნაშრომში - „მონოპოლიის კონცეფცია და მონოპოლიური ძალაუფლების გაზომვა“. ელზინგა და მილსი (Elzinga and Mills, 2011) გვთავაზობენ ამ საკითხის ისტორიულ მიმოხილვასა და განახლებულ ხედვას. შესაძლოა, ლერნერის ინდექსის ყველაზე სასარგებლო ადაპტაცია გამომდინარეობს პრინციპიდან, რომ მოგების მაქსიმიზაციაზე ორიენტირებული კომპანია საკუთარ პროდუქტზე ფასს ადგენს მის წინაშე არსებული მოთხოვნის ელასტიურობის უკუპროპორციულად: L = -1/Ed. სამწუხაროდ, კონკრეტული კომპანიის მოთხოვნის ელასტიურობის დადგენა ბევრად უფრო რთულია, ვიდრე მთლიანი ბაზრის მოთხოვნის ელასტიურობის განსაზღვრა, ვინაიდან კომპანიამ უნდა გაითვალისწინოს, როგორ რეაგირებენ მისი კონკურენტები ფასების ცვლილებაზე.

ლერნერის ინდექსის მნიშვნელოვანი შეზღუდვა განსაკუთრებული აქტუალობით გამოირჩევა დღევანდელ ტექნოლოგიურ სამყაროში. კომპანიის ფასი შესაძლოა არსებითად აღემატებოდეს მის ზღვრულ დანახარჯს იმ მიზეზით, რომ კომპანიამ უნდა დაფაროს საკუთარი ფიქსირებული დანახარჯები.

ფასსა და დანახარჯს შორის სხვაობის ყველაზე გავრცელებული წყარო წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც სახეზეა მასშტაბის ეკონომია და კომპანიის ფასები ზღვრულ დანახარჯებს ეფუძნება. პროგრამული უზრუნველყოფის ან ფარმაცევტული კომპანიების უმეტესობისთვის ზღვრული დანახარჯი თითქმის ნულის ტოლია. მაშასადამე, მნიშვნელოვანი ფიქსირებული ხარჯების არსებობა გამოიწვევს ლერნერის ინდექსის მიახლოებას 1.0-თან, მიუხედავად იმისა, კომპანია დიდია თუ პატარა და ბაზარი უაღრესად კონკურენტულია თუ მონოპოლისტური. © OECD

ლერნერის ინდექსი ფართოდ არ გამოიყენება ანტიმონოპოლიური აღსრულების პრაქტიკაში. ამის მთავარი მიზეზი ის არის, რომ საბაზრო ძალაუფლების არსებობა მოითხოვს ბაზარზე შესვლის მნიშვნელოვან ბარიერებს, იქნება ეს სტრუქტურული (მაგ. მასშტაბის ეკონომია) თუ ქცევითი (მაგ. ბრენდის ძლიერი კაპიტალი). ანტიმონოპოლიური აღსრულებისას პირველადი აქცენტი კეთდება სწორედ შესვლის ბარიერებზე, ხოლო მეორადი ყურადღება ეთმობა არსებით და მდგრად მაღალ საბაზრო წილებს (რომლებიც, მაგალითად, ჰერფინდალ-ჰირშმანის ინდექსის (HHI) მეშვეობით ფასდება).

შეერთებულ შტატებში ლერნერის ინდექსმა დიდი ყურადღება მიიპყრო 1995 წელს იუსტიციის დეპარტამენტის მიერ Eastman Kodak-ის წინააღმდეგ აღძრულ მონოპოლიზაციის საქმეში. DOJ-ის ექსპერტმა გამოიყენა სავარაუდო მოთხოვნის ელასტიურობა მაღალი ლერნერის ინდექსისა (0.5) და მნიშვნელოვანი საბაზრო ძალაუფლების დასადგენად. სასამართლომ მართებულად უარყო ეს მოსაზრება და სხვა ფაქტორებთან ერთად მიუთითა მნიშვნელოვანი ფიქსირებული ხარჯების არსებობაზე (გვ. 109).

Kodak-ის საქმის შემდგომ ათწლეულებში აშშ-ის სასამართლოები კვლავ კრიტიკულად ეკიდებიან ლერნერის ინდექსს, როგორც ბაზრის ძალაუფლების მტკიცებულებას, თუმცა არ გამორიცხავენ მის საინფორმაციო ღირებულებას. მაგალითად, საქმეში Dial Corp. v. News Corp (2016), სასამართლომ დაადგინა, რომ მოსარჩელის ექსპერტის მიერ ლერნერის ინდექსის გამოყენება ბაზრის განსაზღვრისას „კრიტიკული ზარალის ანალიზში“ არ იყო დაუშვებელი. სასამართლომ აღნიშნა, რომ მეორე ინსტანციის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება Eastman Kodak-ის საქმეზე არ კრძალავს ლერნერის ინდექსის გამოყენებას ყველა გარემოებაში (გვ. 41-42).

გარდა ამისა, In re Solodyn ანტიმონოპოლიურ სამართალწარმოებაში (2018), სასამართლომ დაადგინა, რომ მაღალი ჩაძირული ხარჯების (sunk costs) არსებობა არ გამორიცხავს ბრენდირებული წამლის ფასის კონკურენციის საწინააღმდეგო ბუნებას. თუმცა, სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ლერნერის ინდექსით დაფიქსირებული მაღალი ზღვრები, თავისთავად, არასაკმარისია ზეკონკურენტული ფასწარმოქმნის დასამტკიცებლად.

ანალოგიურ დასკვნამდე მივიდა მასაჩუსეტსის რაიონული სასამართლო საქმეში In re Intuniv Antitrust Litigation (2020), სადაც კიდევ ერთხელ მიეთითა, რომ მხოლოდ ლერნერის ინდექსის მაღალი მაჩვენებელი ვერ გამოდგება ზეკონკურენტული ფასების არსებობის უტყუარ მტკიცებულებად. ლერნერის ინდექსის გამოყენება გაერთიანებულ სამეფოსა და ევროკავშირში კიდევ უფრო იშვიათია, ვიდრე აშშ-ში. აღსანიშნავია ორი შემთხვევა ტელეკომუნიკაციების სექტორიდან:

ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ Slovak Telekom-მა დაარღვია 102-ე მუხლი (საქმე AT.39523), სადაც ლერნერის ინდექსი გამოყენებული იყო არა ინდივიდუალური, არამედ ბაზრის მოთხოვნის ელასტიურობის გამოსათვლელად, რაც ბაზრის ანალიზის საფუძველს წარმოადგენდა.

გაერთიანებული სამეფოს კონკურენციის სააპელაციო ტრიბუნალი (CAT), საქმეში British Telecommunications Plc v. Office of Communications (2011), დაეთანხმა ქვედა ინსტანციას, რომ ლერნერის ინდექსმა შესაძლოა აჩვენოს ზედმეტად ელასტიური მოთხოვნა იმ შემთხვევაში, როდესაც ინდექსში შემავალი პროდუქტები შემავსებლებია (complements).