ევროკავშირის კონტექსტში, პარალელური ვაჭრობა გულისხმობს ორიგინალური პროდუქციის შემოტანას დაბალი ფასის მქონე წევრი ქვეყნიდან მაღალი ფასის მქონე წევრ სახელმწიფოში. ეს პროცესი ხორციელდება მწარმოებლის მიერ დადგენილი სადისტრიბუციო არხების მიღმა, როგორც წესი, დამოუკიდებელი პარალელური იმპორტიორების/ექსპორტიორების მიერ, რომელთა მიზანია ფასთა შორის სხვაობით სარგებლის მიღება (ე.წ. ფასური არბიტრაჟი). მიუხედავად იმისა, რომ პარალელურმა ვაჭრობამ შესაძლოა ხელი შეუწყოს ევროკავშირის ერთიანი ბაზრის ინტეგრაციას და მომხმარებელს სარგებელი მოუტანოს კონკურენციის გაზრდისა და ფასების შემცირების გზით, მან ასევე შეიძლება შეამციროს მწარმოებლების მოტივაცია (სტიმული), განავითარონ სადისტრიბუციო არხები როგორც მაღალ, ისე დაბალფასიან ქვეყნებში, ან განახორციელონ ინვესტიციები ინოვაციებსა და კვლევა-განვითარებაში (R&D). ევროკავშირის მიღმა, რიგი იურისდიქციები (მაგალითად, ავსტრალია, ახალი ზელანდია და სამხრეთ კორეა) პარალელურ ვაჭრობას განიხილავენ, როგორც კონკურენციისა და მომხმარებლის არჩევანის ხელშეწყობის საშუალებას და ჩამოაყალიბეს საკანონმდებლო ჩარჩო, რომელიც გარკვეულ პირობებში უშვებს პარალელურ იმპორტს.
პარალელური იმპორტი გულისხმობს პროდუქციით ვაჭრობას კონკრეტული ფირმის მიერ შექმნილი ოფიციალური სადისტრიბუციო სისტემის მიღმა. საკუთარი სადისტრიბუციო სისტემების მეშვეობით, ფირმებმა შესაძლოა გამოიწვიონ ფასებს შორის სხვაობა სხვადასხვა ქვეყანაში და ამგვარად ისარგებლონ მომხმარებელთა ქცევის ეროვნული თავისებურებებით. პარალელური მოვაჭრეები ყიდულობენ პროდუქციას იმ ქვეყნებში, სადაც ისინი უფრო დაბალ ფასად იყიდება, და ყიდიან მათ მაღალფასიან ქვეყნებში. ამ გზით შექმნილ პროდუქციის ნაკადს პარალელური ვაჭრობა ეწოდება. © ევროკომისია
TFEU-ს 101(1)-ე და 102-ე მუხლები კრძალავს იმ შეთანხმებულ ქმედებებსა და ბოროტად გამოყენების პრაქტიკას, რომლებიც ზღუდავს კონკურენციას და „შეიძლება გავლენა მოახდინოს წევრ სახელმწიფოებს შორის ვაჭრობაზე“. ეს ევროკავშირის შიგნით ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობის შეზღუდვას უკანონოს ხდის, მიუხედავად მისი რეალური ეფექტისა. შეთანხმებები, რომლებიც მიზნად ისახავს ეროვნული ბაზრების დაყოფას საზღვრების მიხედვით ან ართულებს მათ ურთიერთშეღწევადობას - განსაკუთრებით კი ისინი, რომლებიც მიმართულია პარალელური ექსპორტის აღკვეთისკენ - მიიჩნევა კონკურენციის შემზღუდველად, რადგან ისინი ეწინააღმდეგება ხელშეკრულების მიზანს: ერთიანი ბაზრის შექმნასა და ეროვნული ბაზრების ინტეგრაციას (საქმეები: Consten, გვ. 340; Sot. Lélos, § 65; GlaxoSmithKline, § 61).
ვერტიკალური ჯგუფური გამონაკლისის რეგულაციის (VBER) 2022/720 მე-4 მუხლის თანახმად, „მძიმე ფორმის შეზღუდვად“ მიიჩნევა ვერტიკალური შეთანხმებები, რომელთა მიზანია იმ ტერიტორიის შეზღუდვა, სადაც დისტრიბუტორს შეუძლია აქტიურად ან პასიურად გაყიდოს სახელშეკრულებო საქონელი ან მომსახურება. თუმცა, გარკვეულ შემთხვევებში მწარმოებელს შეუძლია ლეგიტიმურად შეზღუდოს პარალელური ვაჭრობა - მაგალითად, შერჩევითი ან ექსკლუზიური დისტრიბუციის სისტემის მთლიანობის დასაცავად არაავტორიზებული დისტრიბუტორებისგან, რომლებიც ცდილობენ ისარგებლონ მწარმოებლის ან მისი ავტორიზებული გადამყიდველების მიერ განხორციელებული ინვესტიციებით (ე.წ. Free-riding).
Bayer-ის საქმეში, რომლის გადაწყვეტილებაც მოგვიანებით ძალაში დატოვა მართლმსაჯულების სასამართლომ, საერთო სასამართლომ (ყოფილმა პირველი ინსტანციის სასამართლომ - CFI) დაადგინა, რომ Bayer-სა და მის დისტრიბუტორებს შორის „შეთანხმება“ არ არსებობდა. სასამართლომ აღნიშნა, რომ მწარმოებლის ცალმხრივი გადაწყვეტილება არ ხვდება TFEU-ს 101(1) მუხლის აკრძალვის სფეროში (§ 66). CFI-მ განმარტა, რომ შეთანხმების არსებობა დგინდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც საწარმოები გამოხატავენ „ერთობლივ ნებას, იმოქმედონ ბაზარზე კონკრეტული წესით“ (§ 67), იმის მიუხედავად, თუ რა ფორმით ვლინდება მათი ნების თანხმობა (§ 69). სასამართლომ დაამატა, რომ მწარმოებლის მიერ ცალმხრივად დაწესებული ზომები მუდმივი საქმიანი ურთიერთობების კონტექსტში შესაძლოა ჩაითვალოს შეთანხმებად მხოლოდ მაშინ, თუ ისინი არ არის „ნამდვილად ცალმხრივი“ და მათ „დისტრიბუტორები მდუმარედ მაინც დაეთანხმნენ“ (§§ 70-71).
ვინაიდან საბითუმო მოვაჭრეები არ დაეთანხმნენ Bayer-ის ექსპორტის შეზღუდვის პოლიტიკას და მათი ქმედებები გამოხატავდა „მტკიცე წინააღმდეგობას იმ პოლიტიკის მიმართ, რომელიც ძირეულად ეწინააღმდეგებოდა მათ ინტერესებს“ (§ 129), CFI-მ დაასკვნა: თუ მწარმოებელი არ ბოროტად იყენებს დომინანტურ მდგომარეობას და არ არსებობს ნების თანხვედრა მასსა და საბითუმო მოვაჭრეებს შორის, მას შეუძლია გაატაროს ისეთი მიწოდების პოლიტიკა, რომელსაც საჭიროდ მიიჩნევს. ეს ძალაში რჩება მაშინაც კი, თუ ასეთი პოლიტიკის მიზანი პარალელური იმპორტის შეფერხებაა და მისმა განხორციელებამ შესაძლოა გამოიწვიოს კონკურენციის შეზღუდვა (§ 176).
ეს მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება ხაზს უსვამს იმ რისკებს, რომლებსაც აწყდებიან მწარმოებლები მიწოდების ცალმხრივად შემცირებისას პარალელური ვაჭრობის აღკვეთის მიზნით. დისტრიბუტორების მხრიდან ასეთ ცალმხრივ ქმედებაზე უბრალო დათანხმებაც კი (შეკვეთების შემცირების ან პარალელური ვაჭრობის შეწყვეტის გზით) შესაძლოა საკმარისი აღმოჩნდეს „შეთანხმების“ ან „შეთანხმებული ქმედების“ დასადასტურებლად. საერთო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მდუმარე თანხმობა (Tacit acquiescence) შეიძლება დავასკვნათ იძულებითი ღონისძიებებიდან, როგორიცაა: პროდუქციის „ფაქტობრივი საბოლოო დანიშნულების სისტემური მონიტორინგი“, ექსპორტიორი საბითუმო მოვაჭრეების წინააღმდეგ „მუქარისა და სანქციების პოლიტიკის გატარება“ ან მიწოდების განხორციელება „ექსპორტის სავარაუდო აკრძალვის პირობით“ (§ 109).
პარალელური ვაჭრობის უპირატესობებისა და ნაკლოვანებების დაბალანსებისას, TFEU-ს 101(3) და 102-ე მუხლები აღიარებენ, რომ პარალელური ვაჭრობის შეზღუდვები (რომლებიც შეთანხმებული ქმედების ან მავნე გამომრიცხავი ქცევის შედეგია და პრინციპში უკანონოა), გარკვეულ გარემოებებში შეიძლება იყოს კომპენსირებული ან გამართლებული. ნებისმიერ შემთხვევაში, ობიექტური გარემოებებისა და ეფექტიანობის შეფასება, რომელიც შესაძლოა აჭარბებდეს კონკურენციის საწინააღმდეგო ეფექტებს, უნდა ეფუძნებოდეს თითოეული შემთხვევის სპეციფიკურ გარემოებებს, მათ შორის - შეთანხმების ბუნებას, შესაბამის ბაზარსა და კონკურენტულ გარემოს.
ევროკომისიის 2004 წლის სახელმძღვანელო მითითებები TFEU-ს 101(3) მუხლის გამოყენების შესახებ ადგენს ოთხ კუმულაციურ პირობას, რომელთა დაკმაყოფილებაც აუცილებელია 101(1) მუხლით გათვალისწინებული აკრძალვიდან გამონაკლისის მისაღებად:
ეფექტიანობამ უნდა წარმოშოს პირდაპირი ან არაპირდაპირი ეკონომიკური სარგებელი;
მომხმარებლებმა უნდა მიიღონ ამ სარგებლის სამართლიანი წილი;
შეზღუდვები არ უნდა სცილდებოდეს ამ სარგებლის მისაღებად აუცილებელ ფარგლებს; და
შეზღუდვამ არ უნდა გამოიწვიოს კონკურენციის აღმოფხვრა შესაბამისი პროდუქციის მნიშვნელოვან ნაწილზე. ამ პირობების დასაკმაყოფილებლად, არგუმენტები უნდა ეფუძნებოდეს „ობიექტურ ფაქტორებს“ (§§ 18 და 31), იყოს „დასაბუთებული ისე, რომ მათი შემოწმება შესაძლებელი გახდეს“ (§§ 51 და 55) და არსებობდეს „საკმარისი მიზეზშედეგობრივი კავშირი“ შემზღუდავ შეთანხმებასთან (§§ 53-54).
ევროკომისიის 2022 წლის სახელმძღვანელო მითითებები ვერტიკალური შეზღუდვების შესახებ (181-ე პუნქტი) განმარტავს, რომ კომპანიამ შეიძლება დაასაბუთოს პროკონკურენტული ეფექტი იმის ჩვენებით, რომ „ეფექტიანობის მიღწევა მოსალოდნელია და შესაძლებელია სწორედ შეთანხმებაში მძიმე ფორმის შეზღუდვის ჩართვის შედეგად“, აგრეთვე იმის დემონსტრირებით, რომ „დაცულია ხელშეკრულების 101-ე მუხლის მე-3 პუნქტის ყველა სხვა პირობა“.
საქმეში GlaxoSmithKline, მართლმსაჯულების სასამართლომ განმარტა, რომ ეფექტიანობის არგუმენტები 101(3) მუხლის საფუძველზე სათანადოდ უნდა შეფასდეს იმ შემთხვევებშიც, რომლებიც პარალელური ვაჭრობის მძიმე შეზღუდვებს ეხება. იმის დასადგენად, შეუძლია თუ არა შემზღუდველ შეთანხმებას „ხელი შეუწყოს საქონლის წარმოების ან დისტრიბუციის გაუმჯობესებას, ან ტექნიკურ და ეკონომიკურ პროგრესს ისეთი თვალსაჩინო ობიექტური უპირატესობებით, რომლებიც აბალანსებს კონკურენციის შეზღუდვით გამოწვეულ უარყოფით შედეგებს“ (§§ 92 და 102; იხ. აგრეთვე Consten, გვ. 348-349), აუცილებელია დადგინდეს, რომ „წარდგენილი ფაქტობრივი არგუმენტებისა და მტკიცებულებების გათვალისწინებით, მაღალია ალბათობა, რომ მოცემული შეთანხმება მნიშვნელოვან უპირატესობებს წარმოშობს“ (§§ 94 და 102). საჭირო „პერსპექტიული ანალიზი“ (§ 105) მიზნად უნდა ისახავდეს პარალელურ ვაჭრობასა და ბრენდის შიდა კონკურენციაზე შეზღუდვის უარყოფითი ეფექტების დაბალანსებას სამომხმარებლო არჩევანზე, R&D დაფინანსებასა და ბრენდთაშორის კონკურენციაზე მის პოზიტიურ გავლენასთან.
ევროკომისიის 2009 წლის სახელმძღვანელო მითითებების (28-31 პუნქტები) თანახმად, რომლებიც TFEU-ს 102-ე მუხლის აღსრულების პრიორიტეტებს ეხება, დომინანტურ საწარმოს შეუძლია მოახდინოს პარალელური ვაჭრობის შეზღუდვის ლეგიტიმაცია „ობიექტური დასაბუთებით“ ან ოთხი პირობის (101(3) მუხლის მსგავსი) დაკმაყოფილებით, რათა წარმოაჩინოს ისეთი „არსებითი ეფექტიანობა, რომელიც აღემატება მომხმარებლებზე ნებისმიერ კონკურენციის საწინააღმდეგო გავლენას“.
საქმეში Sot. Lélos, მართლმსაჯულების სასამართლომ დაადგინა, რომ დომინანტი კომპანიის მიერ შეკვეთების სრულად შესრულებაზე უარი პარალელური ვაჭრობის შეზღუდვის მიზნით, თავისთავად არ წარმოადგენს ბოროტად გამოყენებას. მიუხედავად იმისა, რომ დომინანტურ საწარმოს არ აქვს უფლება უარი თქვას არსებული მომხმარებლის „ჩვეულებრივი შეკვეთების“ შესრულებაზე მხოლოდ იმ მიზეზით, რომ პროდუქციის ნაწილი შესაძლოა ევროკავშირის სხვა ქვეყანაში გაიყიდოს, მას უფლება აქვს „გონივრული და პროპორციული გზით დაიცვას საკუთარი კომერციული ინტერესები იმ საფრთხისგან“, რომელიც შესაძლოა წარმოიშვას „პარალელური ექსპორტისთვის განკუთვნილი პროდუქციის მნიშვნელოვანი რაოდენობით“ შეკვეთისას (§ 71). სასამართლომ განმარტა, რომ შეკვეთის „არაჩვეულებრივი რაოდენობა“ (§ 76) ფასდება „ბაზრის მოთხოვნებთან და მიმწოდებელსა და საბითუმო მოვაჭრეებს შორის არსებულ მანამდელ საქმიან ურთიერთობებთან მიმართებით“ (§ 77).
