ტერმინი „პრივატიზაცია“ გულისხმობს სახელმწიფო აქტივების, საწარმოებისა და ფუნქციების საკუთრებისა და კონტროლის უფლების გადაცემას კერძო ინვესტორებისთვის. მაგალითად, ბევრ ქვეყანაში პრივატიზებულია სახელმწიფო ავიაკომპანიები, ტელეკომუნიკაციები და ენერგეტიკული სექტორი. ეს გადაცემა, ზოგ შემთხვევაში, ხორციელდება აქციების ემისიისა და გაყიდვის, ან ფართო საზოგადოებისთვის მათი პირდაპირი განაწილების ფორმით. გარდა ამისა, უფრო ფართო გაგებით, ეს ტერმინი აღნიშნავს ნებისმიერი საქმიანობის ან ფუნქციის გადასვლას სახელმწიფოდან კერძო სექტორზე. შესაბამისად, პრივატიზაცია მოიცავს სახელმწიფო საქმიანობის მართვის გადაცემას კონტრაქტებისა და იჯარის გზით, ასევე ისეთი სერვისების აუთსორსინგს, რომლებსაც ადრე სახელმწიფო ახორციელებდა (მაგალითად, რკინიგზის ბილეთების გაყიდვა ან პენიტენციური სისტემის მართვა). პრივატიზაცია ხშირად ეფუძნება რწმენას, რომ ეფექტიანობა კერძო საკუთრებაზეა დამოკიდებული, თუმცა იგი ხშირად ხორციელდება ლიბერალიზაციასთან ან დერეგულაციასთან ერთად, იმ დაშვებით, რომ კონკურენცია ეფექტიანობის უმნიშვნელოვანესი სტიმულია.

პრივატიზაცია გულისხმობს მთავრობის ან სახელმწიფოს აქტივებზე, ფირმებსა და ოპერაციებზე საკუთრებისა და კონტროლის უფლების გადაცემას კერძო ინვესტორებისთვის. ეს გადაცემა ხორციელდება აქციების გამოშვებისა და გაყიდვის, ან ფართო საზოგადოებისთვის მათი პირდაპირი განაწილების ფორმით. ფართო გაგებით, ტერმინი პრივატიზაცია მოიცავს სხვა პოლიტიკასაც, როგორიცაა „აუთსორსინგი“ (კონტრაქტის გაფორმება გარე შემსრულებელთან), ანუ პროცესი, რომლის დროსაც გარკვეული საქმიანობები, მიუხედავად იმისა, რომ საჯაროდ არის ორგანიზებული და დაფინანსებული, ხორციელდება კერძო სექტორის კომპანიების მიერ, მაგალითად: ქუჩების დასუფთავება, ნაგვის შეგროვება, ბინათმშენებლობა, განათლება. პრივატიზაციის პოლიტიკა ფართოდ იქნა დანერგილი გაერთიანებულ სამეფოში, რის შემდეგაც იგი მსოფლიოს არაერთმა ქვეყანამ გადმოიღო. (...) © ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია (OECD)

პრივატიზაციის მთავარი მიზანი ეფექტიანობის გაზრდაა, თუმცა პრივატიზებული ბიზნესების დაცვამ კონკურენციისგან შესაძლოა ეს ეფექტიანობა შეამციროს. შესაბამისად, კონკურენციის კანონმდებლობის მკაცრი აღსრულება პრივატიზებული საწარმოების კონკურენციის საწინააღმდეგო ქმედებების წინააღმდეგ გადამწყვეტია პრივატიზაციის რეალური სარგებლის მისაღებად. რიგ იურისდიქციებში არსებობს პრეცედენტები, როდესაც თავად პრივატიზაციის პროცესი ან პრივატიზებული სუბიექტები პირდაპირ დაექვემდებარნენ კონკურენციის სამართალს.

ქვემოთ განხილულია პრივატიზაციის ორი ეტაპი და ის პოტენციური დარღვევები, რომლებიც თითოეულ მათგანს ახლავს: უშუალოდ პრივატიზაციის პროცესი და პოსტ-პრივატიზაციის პერიოდი.

უპირველეს ყოვლისა, პრივატიზაციის პროცესი შესაძლოა დაექვემდებაროს კონკურენციის სამართალს იმ იურისდიქციებში, სადაც სახელმწიფო დახმარების რეგულირება კონკურენციის სამართლის ნაწილია (როგორც ევროკავშირში). TFEU-ს 107-ე მუხლი კრძალავს სახელმწიფო დახმარებას, მათ შორის საჯარო აქტივების გაყიდვისას ან პრივატიზებისას სელექციური უპირატესობის მინიჭებას, რაც იწვევს კონკურენციის დარღვევას და გავლენას ახდენს წევრ სახელმწიფოებს შორის ვაჭრობაზე. მარტივად რომ ვთქვათ, პრივატიზაცია, რომელიც მყიდველს ან პრივატიზებულ საწარმოს რაიმე უპირატესობას ანიჭებს, შესაძლოა აიკრძალოს, როგორც უკანონო სახელმწიფო დახმარება.

იმის დასადგენად, წარმოადგენს თუ არა პრივატიზაცია სახელმწიფო დახმარებას, გამოიყენება საბაზრო ეკონომიკის ინვესტორის პრინციპი (MEIP) ან საბაზრო ეკონომიკის გამყიდველის ტესტი. ამ ტესტის მიხედვით, სახელმწიფო არ ანიჭებს უპირატესობას (და, შესაბამისად, არ გასცემს სახელმწიფო დახმარებას), თუ გამყიდველი ორგანო მოქმედებს ისე, როგორც იმოქმედებდა კერძო გამყიდველი საბაზრო პირობებში - ცდილობს მაქსიმალურად გაზარდოს შემოსავალი ან მინიმუმამდე დაიყვანოს ზარალი.

უნდა აღინიშნოს, რომ პრივატიზაციის ზოგიერთი მოსამზადებელი ღონისძიება, როგორიცაა ვალების ჩამოწერა, შესაძლოა შეიცავდეს სახელმწიფო დახმარების ელემენტებს, რომლებიც კონკურენციის კანონმდებლობით რეგულირდება. ამ ზომების შეფასებისას ასევე გამოიყენება MEIP პრინციპი; თუმცა, როდესაც სახელმწიფო მოქმედებს როგორც კრედიტორი, ტესტს საბაზრო ეკონომიკის კრედიტორის პრინციპი (MECP) ეწოდება.

საქმეში PZL Hydral (C-40/08) კომისიამ შეისწავლა პოლონეთის სახელმწიფოს მიერ კომპანიის დავალიანების დაფარვა პრივატიზაციის მომზადების მიზნით და დაასკვნა, რომ ეს არ წარმოადგენდა სახელმწიფო დახმარებას. კერძოდ, დადგინდა, რომ საჯარო კრედიტორისთვის აქტივების პრივატიზება ან გაყიდვა უფრო ხელსაყრელი იყო, ვიდრე ჰიპოთეტური სცენარი, რომელიც კომპანიის გაკოტრებასა და ლიკვიდაციას გულისხმობდა.

მეორე მხრივ, პრივატიზაციის დასრულების შემდეგ, განსაკუთრებით ლიბერალიზაციის პირობებში, პრივატიზებული საწარმოების ქმედებები სრულად ექვემდებარება კონკურენციის სამართალს. ეს საკითხი კრიტიკულია იმ იურისდიქციებში, სადაც სახელმწიფო საწარმოები პრივატიზებამდე სარგებლობდნენ იმუნიტეტით ან ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობისგან გათავისუფლებით. მაგალითად, შეერთებულ შტატებში ზოგიერთი ფედერალური სამთავრობო უწყება შესაძლოა გათავისუფლდეს ანტიტრასტული პასუხისმგებლობისგან, როგორც ეს დადგინდა საქმეში US Postal Service v. Flamingo Industries (USA), Ltd. (2004). აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ ამ საქმეში განმარტა, რომ საფოსტო სამსახური, როგორც სამთავრობო სტრუქტურა, არ არის „პირი“ შერმანის აქტის გაგებით და, შესაბამისად, მასზე ანტიტრასტული პასუხისმგებლობა არ ვრცელდება.

საკითხავია, პრივატიზებული საწარმოების რა სახის ქმედებები შეიძლება დაექვემდებაროს კონკურენციის კანონს. ამ მხრივ, მნიშვნელოვანია მათი ერთ-ერთი მთავარი მახასიათებელი - მასშტაბური ინვესტიციების მქონე ინფრასტრუქტურული ობიექტების ფლობა. როგორც წესი, ქსელურ ინდუსტრიებში (ტელეკომუნიკაციები, ელექტროენერგია და გაზი), პრივატიზებულმა საწარმოებმა მემკვიდრეობით მიიღეს ის ქსელები, რომლებიც ჯერ კიდევ მათი სახელმწიფო საკუთრებაში ყოფნისას შეიქმნა. ხშირად, ასეთ ქსელებზე დაფუძნებული სერვისების მიწოდება ლიბერალიზებულია, რაც გულისხმობს კონკურენციას პრივატიზებულ საწარმოებსა და ბაზარზე ახალ მოთამაშეებს შორის, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც პრივატიზებული სუბიექტები ვერტიკალურად ინტეგრირებულნი არიან.

მაგალითად, იაპონიაში მონაცემთა კომუნიკაციის სფერო სახელმწიფო საკუთრებაში იყო და მონოპოლიზებულს წარმოადგენდა. პრივატიზაციისა და ლიბერალიზაციის შემდეგ, სახელმწიფო საწარმოს ბაზაზე შეიქმნა Nippon Telegraph and Telephone Corporation. პრივატიზებამდე NTT-ის წინამორბედი ატარებდა კვლევასა და განვითარებას ოპტიკურ-ბოჭკოვანი ქსელების მიმართულებით. სწორედ ამ კვლევებზე დაყრდნობით, NTT-მ შექმნა FTTH ქსელი მთელი იაპონიის მასშტაბით. NTT-ის შვილობილი კომპანია, რომელიც პასუხისმგებელია იაპონიის აღმოსავლეთ რეგიონზე - NTT EAST, ფლობდა და მართავდა ადგილობრივ ქსელს, რომლის მეშვეობითაც თავადაც სთავაზობდა მომხმარებლებს FTTH სერვისს. ეს ნიშნავს, რომ კომპანია ვერტიკალურად ინტეგრირებული იყო: იგი ერთდროულად აწვდიდა ქსელზე დაშვების (საბითუმო) სერვისს სხვა პროვაიდერებს და ამავე დროს თავადვე უწევდა მათ კონკურენციას საცალო ბაზარზე.

ამ ვითარებაში, NTT EAST-მა თავისი საცალო FTTH სერვისის ფასი უფრო დაბალი დაადგინა, ვიდრე ის საბითუმო ტარიფი, რომელსაც კონკურენტი პროვაიდერები მას ქსელზე დაშვებისთვის უხდიდნენ. დადგინდა, რომ ამ ქმედებით NTT EAST-მა ბაზრიდან განდევნა თავისი კონკურენტები, რადგან სხვა პროვაიდერები იძულებულნი იყვნენ, ქსელური კავშირისთვის უფრო მეტი გადაეხადათ, ვიდრე თავად NTT EAST-ის საცალო ფასი იყო (რაც მათ კონკურენციას შეუძლებელს ხდიდა). იაპონიის სამართლიანი ვაჭრობის კომისიამ ეს ქმედება კერძო მონოპოლიზაციად მიიჩნია (NTT EAST, 2009).

აღნიშნული შემთხვევა ცხადყოფს, რომ ვერტიკალურად ინტეგრირებული პრივატიზებული საწარმოების ქცევა კონკურენციის სამართლის ზედამხედველობის ქვეშ ექცევა ისეთი რისკების გამო, როგორიცაა: მტაცებლური ფასწარმოქმნა, ფასების შევიწროება და/ან უარი იმ რესურსზე წვდომაზე, რომელიც აუცილებელია ქვედა დინების ბაზარზე საქმიანობისთვის.