საბაზრო ეკონომიკის ინვესტორი (MARKET ECONOMY INVESTOR)

TFEU-ს 107(1) მუხლი კრძალავს წევრი სახელმწიფოების მიერ ეკონომიკური სუბიექტებისთვის სახელმწიფო დახმარების გაცემას. იმისათვის, რომ ღონისძიება სახელმწიფო დახმარებად შეფასდეს, სახეზე უნდა იყოს ექვსი კუმულაციური პირობა: ეკონომიკური სუბიექტისთვის უპირატესობის მინიჭება; სახელმწიფოს ჩარევა; ღონისძიების სახელმწიფოსთვის მიკუთვნებადობა; სახელმწიფო რესურსების გამოყენება; შერჩევითობა; და (მინიმუმ) კონკურენციის დარღვევის საფრთხე ან გავლენა სახელმწიფოთაშორის ვაჭრობაზე. საბაზრო ეკონომიკის ოპერატორის პრინციპი გულისხმობს, რომ წევრი სახელმწიფოების მიერ განხორციელებული ტრანზაქცია არ ანიჭებს უპირატესობას კომპანიას და, შესაბამისად, არ წარმოადგენს სახელმწიფო დახმარებას, თუ იგი განხორციელებულია ნორმალური საბაზრო პირობების შესაბამისად.

ინსტიტუციური განმარტება

საბაზრო ეკონომიკის პირობებში მოქმედი ინვესტორის პრინციპი, ანუ MEIP სახელმწიფო დახმარების კონტროლის ქვაკუთხედს წარმოადგენს სულ მცირე 1984 წლიდან, როდესაც კომისიამ გამოაქვეყნა თავისი კომუნიკაცია „მთავრობის მიერ კაპიტალის ინექციების (დაბანდებების) შესახებ“. იგი კვლავაც რჩება მთავარ ტესტად იმის დასადგენად, წარმოადგენს თუ არა საჯარო ხელისუფლების ქმედებები სახელმწიფო დახმარებას ევროკავშირის დამფუძნებელი ხელშეკრულების (EC Treaty) 87-ე მუხლის პირველი პარაგრაფის გაგებით. (...) MEIP-ის არსი მდგომარეობს იმაში, რომ როდესაც საჯარო ხელისუფლება ახორციელებს ინვესტიციას საწარმოში იმგვარი პირობებით, რაც მისაღები იქნებოდა საბაზრო ეკონომიკის ნორმალურ პირობებში მოქმედი კერძო ინვესტორისთვის, ასეთი ინვესტიცია არ მიიჩნევა სახელმწიფო დახმარებად. პირველ რიგში, უნდა აღინიშნოს, რომ 1984 წლის კომუნიკაცია ფაქტობრივად არ აკონკრეტებს, თუ სახელმწიფო დახმარების კვალიფიკაციისთვის საჭირო სხვადასხვა კრიტერიუმებიდან რომელს არ აკმაყოფილებს MEIP-ის დამცველი სახელმწიფო ინვესტიცია. თუმცა, სრულიად ნათელია, რომ კრიტერიუმი, რომელიც ამ დროს არ სრულდება, არის „უპირატესობის მინიჭება“: საწარმო არ იღებს რაიმე განსაკუთრებულ სარგებელს, ვინაიდან მას შეეძლო ზუსტად იგივე დაფინანსების მოპოვება ფინანსურ ბაზრებზეც (...). © ევროკომისია

კომენტარი

MEOP და მისი შესაბამისი ტესტი - MEOT (საბაზრო ეკონომიკის ოპერატორის ტესტი), არსებითად წარმოადგენს გზას იმის დასადგენად, მიენიჭა თუ არა უპირატესობა ეკონომიკურ სუბიექტს წევრ სახელმწიფოსთან (ან საჯარო ორგანოსთან/საწარმოსთან) გარიგებისას. CJEU-ს (ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლო) დამკვიდრებული პრაქტიკით, უპირატესობა განისაზღვრება როგორც ნებისმიერი ფორმის ეკონომიკური სარგებელი, რომელსაც მიმღები სუბიექტი ნორმალურ საბაზრო პირობებში ვერ მიიღებდა. ამის დასადგენად საჭიროა სახელმწიფოს ქმედება (სავარაუდო დახმარების ღონისძიება) შევადაროთ იმ ნაბიჯებს, რომლებსაც მსგავს სიტუაციაში საბაზრო ეკონომიკის ოპერატორი გადადგამდა. თუ საბაზრო ოპერატორი ანალოგიურად მოიქცეოდა, უპირატესობა სახეზე არ არის. თუ სახელმწიფო დახმარების ყველა სხვა პირობაც სრულდება, მაშინ დახმარება გაცემულად მიიჩნევა.

MEOP არის ეკონომიკური ანალიზის საკვანძო ელემენტი სახელმწიფო დახმარების სამართალში. კონკურენციის სამართლის სხვა სფეროებისგან განსხვავებით, სადაც ეკონომიკური ანალიზი ბაზრის წილების განსაზღვრასა თუ კონკურენციის დარღვევის შეფასებაში გამოიყენება, აქ იგი უშუალოდ MEOP-ის ფარგლებში ვლინდება. მიზეზი აშკარაა: ეკონომიკური ინსტრუმენტების გამოყენება აუცილებელია იმის დასადგენად, აირჩევდა თუ არა საბაზრო ეკონომიკის ოპერატორი (ზოგჯერ მას „კერძო“ ოპერატორსაც უწოდებენ) იმავე გზას კონკრეტულ ტრანზაქციასთან დაკავშირებით. მაგალითად: გასცემდა თუ არა კერძო ბანკი ამ საწარმოზე სესხს იმავე პირობებით, როგორითაც სახელმწიფომ გასცა? მიყიდიდა თუ არა კერძო მესაკუთრე შენობას იმავე ფასად, რომლითაც სახელმწიფომ გაყიდა, თუ უფრო მეტს მოითხოვდა? ამ კითხვებზე პასუხის გასაცემად ეკონომიკური ანალიზი გარდაუვალია.

პრინციპში, არარელევანტურია ისეთი მოსაზრებები, რომლებსაც საბაზრო ეკონომიკის ოპერატორი არ გაითვალისწინებდა და, შესაბამისად, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში არ ჩართავდა. მაგალითად, კერძო ინვესტორი არ განახორციელებდა წამგებიან ინვესტიციას მხოლოდ იმის გამო, რომ იგი სარგებელს მოუტანდა ადგილობრივ ეკონომიკას, გარემოს ან გაზრდიდა დასაქმებას. პირიქით, კერძო ოპერატორი ყურადღებას გაამახვილებდა მომავალი ინვესტიციის მომგებიანობაზე და მხოლოდ იმ ფაქტორებს გაითვალისწინებდა, რომლებიც მასზე ახდენენ გავლენას.

არსებობს საბაზრო ეკონომიკის ოპერატორის პრინციპის სხვადასხვა ვერსია, იმისდა მიხედვით, თუ რა სტატუსით მოქმედებს წევრი სახელმწიფო. მაგალითად, იმის დასადგენად, არის თუ არა სახელმწიფოს ქმედება სახელმწიფო დახმარება, უნდა განისაზღვროს, განახორციელებდა თუ არა ამ ინვესტიციას მსგავსი მასშტაბის კერძო ინვესტორი ნორმალურ საბაზრო პირობებში. როდესაც სახელმწიფო გასცემს სესხს, შედარება ხდება კერძო კრედიტორთან (ჩვეულებრივ, კომერციულ ბანკთან). როდესაც სახელმწიფო ყიდის აქტივს, შედარება ხდება კერძო გამყიდველთან და ტესტი ადგენს, შეძლებდა თუ არა კერძო გამყიდველი იმავე ან უკეთესი ფასის მიღებას ნორმალურ საბაზრო პირობებში. მსგავსი ტესტი ვრცელდება აქტივების შეძენაზე ან ნებისმიერ სხვა ტრანზაქციაზე, რომელიც შეიძლება განხორციელდეს კერძო მხარის მიერ (მაგალითად, იჯარა).

უნდა გაითვალისწინოთ მხოლოდ ის გარემოებები, რომლებიც ტრანზაქციის განხორციელების მომენტში არსებობდა და არა მოგვიანებით გამოვლენილი ფაქტორები (ex ante შეფასება). მაგალითად, თუ იმ დროისთვის არსებული მონაცემებით გარკვეულ ინვესტიციას ჰქონდა კომერციული გამართლება, იგი არ ჩაითვლება უპირატესობის მინიჭებად, მაშინაც კი, თუ მოგვიანებით ეს ინვესტიცია წამგებიანი აღმოჩნდება. მოქმედებს საპირისპირო პრინციპიც: სახელმწიფოს მიერ კომპანიაში განხორციელებული ინვესტიცია, რომელსაც არ ჰქონდა კომერციული საფუძველი და რომელსაც კერძო ინვესტორი არ განახორციელებდა, მაინც კვალიფიცირდება როგორც სახელმწიფო დახმარება, თუნდაც იგი საბოლოოდ ძალიან მომგებიანი აღმოჩნდეს. აქედან გამომდინარე, გადამწყვეტია, რომ წევრმა სახელმწიფომ თავად განახორციელოს პროექტის ფინანსური პერსპექტივების (მაგ. ბიზნესგეგმის) საკუთარი ex ante შეფასება და არ დაეყრდნოს მხოლოდ ex post (შემდგომ) ექსპერტულ დასკვნებს.