საერთო ეკონომიკური ინტერესის მომსახურება წარმოადგენს ევროკავშირის სამართლებრივ კატეგორიას, რომელიც ითვალისწინებს საგამონაკლისო წესს კონკურენციის შესახებ ხელშეკრულების ნორმებიდან იმ კერძო კომპანიების სასარგებლოდ, რომლებიც პროპორციულად ემსახურებიან ლეგიტიმურ საჯარო ინტერესებს. არსებითად, SGEI არის ეკონომიკური ხასიათის მომსახურება, რომელსაც სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოები მოქალაქეებისთვის სტრატეგიულად მნიშვნელოვნად მიიჩნევენ; ამის მაგალითებია: ენერგომომარაგება, ტელეკომუნიკაციები, საფოსტო მომსახურება, ტრანსპორტი, წყალმომარაგება და ნარჩენების მართვა. ვინაიდან აღნიშნული სერვისების მიწოდება მხოლოდ საბაზრო მექანიზმებით შეუძლებელია, ისინი შესაძლოა საჭიროებდნენ სახელმწიფო ინტერვენციას. TFEU-ს მე-14 მუხლისა და TEU-ს მე-4 მუხლის მე-2 პუნქტის საფუძველზე, წევრი სახელმწიფოები სარგებლობენ ფართო დისკრეციით საკუთარი SGEI-ის განსაზღვრასა და ორგანიზებაში, რაც განპირობებულია ადგილობრივ საჭიროებებთან მათი სიახლოვით. თუმცა, აღნიშნული დისკრეციული უფლებამოსილება საგრძნობლად იზღუდება, როდესაც ევროკავშირის დონეზე ამოქმედდება SGEI-ის მარეგულირებელი კონკრეტული სექტორული კანონმდებლობა.
ეკონომიკური ხასიათის მომსახურება, რომლის მიწოდებაც მიიჩნევა საერთო ინტერესის საგნად. მაგალითად: ენერგიის, ტელეკომუნიკაციების, საფოსტო მომსახურების, ტრანსპორტის, წყალმომარაგებისა და ნარჩენების მართვის საბაზისო, საჯაროდ ხელმისაწვდომი მიწოდება.
წევრი სახელმწიფოები თავად არიან პირველრიგში პასუხისმგებელნი განსაზღვრონ, თუ რას მიიჩნევენ საერთო ეკონომიკური ინტერესის მომსახურებად, შესაბამისი საქმიანობის სპეციფიკური მახასიათებლების საფუძველზე. თუმცა, მათი დეფინიციები ექვემდებარება კომისიის კონტროლს აშკარა შეცდომების გამოსავლენად, როდესაც წევრი სახელმწიფოები საერთო ეკონომიკური ინტერესის მომსახურების შესრულებას სპეციალურად ავალებენ ეკონომიკურ აგენტებს ევროგაერთიანების დამფუძნებელი ხელშეკრულების (EC Treaty) 86-ე მუხლის მე-2 პუნქტის მნიშვნელობით.
უფლებამოსილი ეკონომიკური აგენტისთვის დაკისრებული კონკრეტული ამოცანის ზუსტი განსაზღვრა უმნიშვნელოვანესი ელემენტია იმის შესაფასებლად, თუ რამდენად და რა მოცულობით არის გამართლებული სახელმწიფოს მიერ ამ ეკონომიკური აგენტისთვის ექსკლუზიური უფლებების მინიჭება ან ფინანსური სახსრების გამოყოფა დასახული ამოცანის შესრულების უზრუნველსაყოფად. © ევროპული კომისია (იხილეთ ასევე TFEU-ს მე-14 მუხლი და TFEU-ზე დართული №26 ოქმი)
ევროკავშირში TFEU-ს ნორმებს უპირატესი ძალა აქვს წევრი სახელმწიფოების ნებისმიერ წესთან შედარებით. შესაბამისად, ევროკავშირის კონკურენციის სამართალს, როგორც წესი, უპირატესობა უნდა ენიჭებოდეს ეროვნულ რეგულაციებთან მიმართებით. მიუხედავად იმისა, რომ TFEU-ს საკონკურენციო დებულებები მიემართება როგორც კერძო, ისე საჯარო ეკონომიკურ აგენტებს, მართლმსაჯულების სასამართლომ დაადგინა, რომ ევროკავშირის შესახებ ხელშეკრულების ერთგულების დათქმის შესაბამისად, წევრ სახელმწიფოებს არ აქვთ უფლება მიიღონ ისეთი რეგულაციები, რომლებიც ევროკავშირის კონკურენციის წესებს ეფექტურობას დაუკარგავს, გარდა TFEU-ით პირდაპირ გათვალისწინებული გამონაკლისებისა, რაც განსაკუთრებით ეხება საერთო ეკონომიკური ინტერესის მომსახურების მიწოდებას.
ამ საფუძველზე, მართლმსაჯულების სასამართლომ არცერთ სექტორს არ მისცა უფლება, მოეთხოვა ევროკავშირის კონკურენციის სამართლიდან სრული გათავისუფლება ეროვნული რეგულაციის საფუძველზე. თუმცა, ხელშეკრულება ითვალისწინებს, რომ კონკურენციის წესები არ გამოიყენება (შესაბამისად, შეიძლება გავრცელდეს ეროვნული სამართალი), როდესაც ეს აუცილებელია საერთო ეკონომიკური ინტერესის მომსახურების მიწოდებისთვის. მართლმსაჯულების სასამართლო ამ დებულებას ვიწროდ განმარტავს და მისი გამოყენებისთვის სამი პირობის ერთობლივად შესრულებას მოითხოვს:
სახელმწიფო უფლებამოსილება: ეკონომიკურ აგენტს სახელმწიფოს მიერ, საკანონმდებლო აქტით ან ხელშეკრულებით, ოფიციალურად უნდა ჰქონდეს დაკისრებული მომსახურების, როგორც SGEI-ის, განხორციელება. მიუხედავად იმისა, რომ წევრ სახელმწიფოებს აქვთ ფართო დისკრეცია განსაზღვრონ, თუ რა არის SGEI, ევროკავშირის დონეზე მაინც იკვეთება გარკვეული კრიტერიუმები: მომსახურება უნდა იყოს უნივერსალური, სავალდებულო და მიზნად ისახავდეს საერთო და არა კერძო ინტერესების დაკმაყოფილებას;
აუცილებლობა: კონკურენციის შეზღუდვა აუცილებელი უნდა იყოს იმის უზრუნველსაყოფად, რომ მომსახურების გაწევა შესაძლებელი გახდეს ეკონომიკურად მისაღები პირობებით;
ევროკავშირის ინტერესები: კონკურენციის შეზღუდვა არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს ევროკავშირის ინტერესებს. მართლმსაჯულების სასამართლოს ეს დებულება ჯერ დეტალურად არ შეუსწავლია, თუმცა იგი მოითხოვს იმაზე მეტის მტკიცებას, ვიდრე უბრალოდ იმის ჩვენებაა, რომ სახელმწიფო ღონისძიებები გავლენას არ ახდენს წევრ სახელმწიფოებს შორის ვაჭრობაზე.
თუ წევრი სახელმწიფო არ ასრულებს ევროკავშირის სამართლით ნაკისრ ვალდებულებებს და იღებს რეგულაციას, რომელიც აიძულებს ეკონომიკურ აგენტებს განახორციელონ კონკურენციის საწინააღმდეგო ქმედებები, რისი გამართლებაც SGEI-ის მიწოდების საფუძვლით შეუძლებელია, მართლმსაჯულების სასამართლომ შესაძლოა დაუშვას რეგულირებადი ქცევის დაცვის სამართლებრივი მექანიზმი [რომელიც ეფუძნება სახელმწიფოს ქმედების დოქტრინას - State action doctrine]. თუმცა, ეს მოხდება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ რეგულირებად კომპანიას არ გააჩნდა დამოუკიდებლობა (ავტონომია) და თუ ეროვნული კანონმდებლობა ეროვნული უწყების ან ევროკომისიის მიერ ჯერ კიდევ არ არის გამოცხადებული ევროკავშირის სამართალთან შეუსაბამოდ. © OECD
SGEI-ის სამართლებრივი კონცეფცია იძლევა კონკურენციის პროპორციული შეზღუდვის შესაძლებლობას იმ საწარმოთა სასარგებლოდ, რომლებსაც აკისრიათ SGEI-ის განხორციელება, იმდენად, რამდენადაც ეს აუცილებელია მათი საჯარო მისიის შესასრულებლად. ვინაიდან წევრ სახელმწიფოებს აქვთ ინტერესი, თავად მოახდინონ საკუთარი SGEI-ის ორგანიზება, აღნიშნული მექანიზმი იძლევა ლეგიტიმური ეროვნული ინტერესების გათვალისწინებისა და თითოეულ შემთხვევაზე მორგებული გადაწყვეტილებების მიღების საშუალებას TFEU-ს 106(2) მუხლზე დაფუძნებული პროპორციული გამონაკლისის გზით. სამართლებრივი საფუძვლები მოცემულია TFEU-ს მე-14 მუხლში, TEU-ს მე-4 მუხლში და ლისაბონის ხელშეკრულებით დანართი სახით დართულ №26 ოქმში (ზოგადი ინტერესის მომსახურების შესახებ)“.
„საერთო ეკონომიკური ინტერესის მომსახურების კომპლექსური და მუდმივად განვითარებადი კონცეფციის უკეთ შესაფასებლად, ყურადღებას გავამახვილებთ მის გამოვლინებაზე ენერგომომარაგების კონტექსტში, რომელიც ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს მიერ დიდი ხანია კლასიფიცირებულია, როგორც SGEI (იხ. საქმე Municipality of Almelo and Others, C-393/92, პუნქტები 46-48 და საქმე Commission v France, C-159/94, პუნქტი 57). ენერგეტიკის სექტორში SGEI-ის კონცეფცია ეფუძნება სოციალური სოლიდარობის მნიშვნელოვან მოსაზრებებს, რაც გამოიხატება სოციალური და ტერიტორიული ერთიანობის უზრუნველყოფასა და მომსახურების ხელმისაწვდომობაში. აღნიშნული ლოგიკურია იმის გათვალისწინებით, რომ ენერგომომარაგება გადამწყვეტია საზოგადოების ტერიტორიული მთლიანობისა და სტაბილურობისათვის. ენერგეტიკული საწარმოები ახორციელებენ საქმიანობას, რომელიც სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია საზოგადოების ფუნქციონირებისათვის და რომელზედაც მრავალი სხვა დარგია დამოკიდებული. ამასთან, ისინი საკვანძო როლს ასრულებენ სოციალურ ინტეგრაციაში, ვინაიდან ელექტროენერგიაზე წვდომის შეზღუდვა სოციალურ გარიყვას (სეგრეგაციას) გამოიწვევდა.
სოციალური სოლიდარობა, როგორც „მუდმივი და მჭიდრო კავშირის“ ერთ-ერთი დამფუძნებელი ღირებულება, ასახულია ევროკავშირის ძირითად უფლებათა ქარტიის პრეამბულაში. იგი ასევე განსაზღვრავს ევროკავშირის ენერგეტიკული კანონმდებლობის მიზანს - უზრუნველყოს „საყოველთაო და საჯარო მომსახურების მაღალი სტანდარტები“ და დაიცვას „საბოლოო მომხმარებელი“, განსაკუთრებით კი „მოწყვლადი ჯგუფები“ ლიბერალიზებული ენერგეტიკული ბაზრების კონტექსტში, საიდანაც მომდინარეობს მომსახურების ხელმისაწვდომობის სხვადასხვა სამართლებრივი ინსტრუმენტი“.
SGEI-ის ნორმატიული კონოტაციების უკეთ შესაფასებლად, აუცილებელია ჩავუღრმავდეთ კონცეფციის ინტელექტუალურ ფესვებს, რომლებიც ფრანგულ სამართლებრივ დოქტრინაშია საძიებელი და რომელმაც ფუნდამენტური გავლენა მოახდინა ევროკავშირის მიდგომაზე საერთო ეკონომიკური ინტერესის მომსახურების მიმართ. ფრანგი საჯარო სამართლის მკვლევრის, ლეონ დუგის მიერ შემუშავებული „საჯარო სამსახურის“ კონცეფციის თანახმად, სახელმწიფოს ნებისმიერი ჩარევა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ლეგიტიმირებულია მხოლოდ მისი ფუნქციით - „დაიცვას სოციალური ურთიერთდამოკიდებულებისა და ურთიერთქმედების აუცილებელი წინაპირობები“, ანუ ემსახუროს საზოგადოების საჭიროებებს. ამ დოქტრინის ფონზე, საჯარო მომსახურება წარმოადგენს სახელმწიფოს ვალდებულებას სოციალური სოლიდარობისადმი და განსაზღვრავს სახელმწიფო მოქმედების საფუძვლებსა და ფარგლებს. დროთა განმავლობაში, ფრანგულ „საჯარო სამსახურის სკოლაში“ (École de service public) აღნიშნული კონცეფცია ტრანსფორმირდა: სახელმწიფოს ლეგიტიმურობის საზღვრების დადგენიდან იგი გადაიზარდა საჯარო ინტერესის რეალიზების სავალდებულო მიზნად, რამაც სახელმწიფოს საქმიანობის გაფართოება გამოიწვია. სახელმწიფო განისაზღვრება მისი ამოცანით - წარმოადგინოს საზოგადოებრივი ინტერესები, თუმცა თავად საზოგადოებრივი ინტერესის დეფინიცია სახელმწიფოს ფართო დისკრეციას განეკუთვნება.
სოციალური სოლიდარობის არსის გაგება, როგორც ეს კონტინენტური სამართლის „საჯარო სამსახურის“ კონცეფციაშია მოცემული, გადამწყვეტია, ვინაიდან იგი საფუძვლად უძღვის SGEI-ის სხვა მნიშვნელოვან ელემენტებს - კერძოდ, საყოველთაო მომსახურების ვალდებულებებსა და საჯარო სამსახურის ვალდებულებებს. აღნიშნული ვალდებულებები გათვალისწინებულია ენერგეტიკის ლიბერალიზაციის შესახებ 2009/72/EC და 2009/73/EC დირექტივების მე-3 მუხლის პირველ პუნქტებში. საყოველთაო მომსახურების ვალდებულებები (USOs) მიზნად ისახავს ელექტროენერგიის მიწოდების უზრუნველყოფას „გონივრულ ფასებში“ მათთვის, ვისაც საბაზრო ფასად ამ მომსახურების მიღება არ შეუძლია“.„ამრიგად, ხდება გადასვლა თვითღირებულებაზე დაფუძნებული ფასწარმოქმნიდან რედისტრიბუციულ (გადანაწილებით) ფასწარმოქმნაზე.
რედისტრიბუციული ფასი მიიღწევა ერთი ან რამდენიმე კომპანიისათვის ენერგიის მიწოდების ვალდებულების დაკისრებით არადისკრიმინაციულ საფუძველზე, რაც გულისხმობს მომხმარებელთა სხვადასხვა ჯგუფისთვის მიწოდების ხარჯებს შორის არსებული ვარიაციების უგულებელყოფას. დისტრიბუცია ფოკუსირებულია იმ მომხმარებლებზე, რომელთა მომსახურებაც მაღალ ხარჯებთანაა დაკავშირებული და რომლებსაც მხოლოდ საბაზრო ძალების პირობებში - მათი არაეკონომიურობის გამო - მომსახურება საერთოდ არ მიეწოდებოდათ (მით უმეტეს, ხელმისაწვდომ ფასად). შესაბამისად, საყოველთაო მომსახურების ვალდებულებები ისახავს ენერგომომარაგების ხარჯების სოციალიზაციას, რაც სახელმწიფო მონოპოლიების ეპოქაში ჯვარედინი სუბსიდირების გზით ხორციელდებოდა ისეთი არაეფექტიანი მიზნების მისაღწევად, როგორიცაა სოციალური სოლიდარობა და სოციალური გარიყულობის პრევენცია.
საყოველთაო მომსახურების ვალდებულება არ უნდა იქნას გაიგივებული საჯარო მომსახურების ვალდებულებასთან. ამ უკანასკნელის მოქმედების სფერო უფრო ფართოა და შესაძლოა მოიცავდეს არა მხოლოდ USO-ებს, არამედ მიწოდების უსაფრთხოების უზრუნველყოფას, გარემოსდაცვით მიზნებსა და ფასების რეგულირებას. ვინაიდან ხელმისაწვდომი ენერგომომარაგება სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია საბოლოო მოხმარებისთვის, დირექტივები წევრ სახელმწიფოებს აძლევს უფლებას, გადაუხვიონ შიდა ბაზრისთვის დადგენილ „ღია და დაუმახინჯებელი კონკურენციის“ კონსტიტუციურ იმპერატივს და ენერგეტიკულ კომპანიებს დააკისრონ PSO-ები, მათ შორის - ელექტროენერგიის მიწოდების ფასის რეგულირების კუთხით. მსგავსი საჯარო მომსახურების ვალდებულებები უნდა იყოს მკაფიოდ განსაზღვრული, გამჭვირვალე, არადისკრიმინაციული და უზრუნველყოფდეს ეროვნული მომხმარებლებისთვის მომსახურებაზე თანაბარ ხელმისაწვდომობას (იხ. ელექტროენერგიის შესახებ 2009/72/EC დირექტივისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ 2009/73/EC დირექტივის მე-3(2) მუხლები).
ამ დებულებების საფუძველზე, წევრი სახელმწიფოები ცდილობდნენ ენერგიის საცალო ფასების რეგულირებას საბაზრო მექანიზმებით გამოწვეული „არაგონივრული ფასების“ პრობლემის გადასაჭრელად. თუმცა, პრაქტიკაში ამგვარი ინტერვენციის გამართლება რთულია, ვინაიდან სასამართლო მკაცრად იცავს ნორმის ვიწრო განმარტებას. მიუხედავად იმისა, რომ TFEU-ს მე-14 და TEU-ს მე-4(2) მუხლების საფუძველზე, წევრი სახელმწიფოები სარგებლობენ ფართო დისკრეციით საკუთარი SGEI-ის განსაზღვრასა და ორგანიზებაში (პროპორციულობის პრინციპის რბილი ვერსია; იხ. საქმე Corbeau, C-320/91), ეს ზღვარი მნიშვნელოვნად ვიწროვდება, როდესაც ევროკავშირის დონეზე ამოქმედდება სექტორული კანონმდებლობა, რომელიც მოიცავს SGEI-ს (ყველაზე ნაკლებად შემზღუდავი ალტერნატივის მკაცრი პროპორციულობა).
ენერგეტიკის სექტორის გამოცდილება მოწმობს, რომ ევროკავშირის წევრ ქვეყნებს აქვთ მნიშვნელოვანი თავისუფლება, განსაზღვრონ საჯარო მომსახურების ვალდებულებების (PSO) ფარგლები და შინაარსი ეროვნული გარემოებებისა და პოლიტიკური მიზნების გათვალისწინებით. ფაქტობრივად, ევროკავშირის დონეზე PSO-ს კონცეფციის ბუნდოვანი დეფინიციისა და სოციალური პოლიტიკის სფეროში კავშირის შეზღუდული კომპეტენციის გამო (განსაკუთრებით ლისაბონის ხელშეკრულებამდე, რომელმაც 194-ე მუხლით ენერგეტიკის მკაფიო საფუძველი შექმნა), წევრი სახელმწიფოები ევროკავშირის პოლიტიკაში არსებული ხარვეზების შემვსებლებად გვევლინებიან და ინდივიდუალურ გადაწყვეტილებებს იღებენ ლიბერალიზაციის ნეგატიური გავლენის საწინააღმდეგოდ. თუმცა, აღნიშნული ლიბერალური მიდგომა ევროკომისიის მკაცრ ზედამხედველობას ექვემდებარება, რათა გამოირიცხოს ეროვნულ კონკურენციაზე გატარებული ღონისძიებების უარყოფითი ზემოქმედება. ამასთანავე, ეროვნულ მარეგულირებელ სააგენტოებს ეკისრებათ ვალდებულება, გააკონტროლონ ბაზრის გახსნის პროცესი, კონკურენციის დონე და ეფექტიანობა საცალო ვაჭრობის სეგმენტში, მათ შორის - სამომხმარებლო ფასების ჭრილში.
