შერწყმა ხდება მაშინ, როდესაც ერთი ან რამდენიმე საწარმო მოიპოვებს პირდაპირ ან ირიბ კონტროლს ერთ ან რამდენიმე სხვა საწარმოზე. მოპოვებული კონტროლი უნდა იყოს გრძელვადიანი ხასიათის. კონტროლის ამგვარი მოპოვება შეიძლება განხორციელდეს შემდეგი გზებით: აქციების (წილების) შეძენით; აქტივების შეძენით; აქტივების იჯარით; ხელშეკრულების საფუძველზე; ორ ან რამდენიმე დამოუკიდებელ საწარმოს შორის ერთობლივი საწარმოების შექმნით. შერწყმის შემდგომ, შემძენი საწარმო (ან საწარმოები) ახდენს გავლენას სამიზნე საწარმოს (ან საწარმოების) კომერციულ სტრატეგიასა თუ ბაზარზე მათი პოლიტიკის მიმართულებაზე.

შერწყმა არის ორი ან მეტი კომპანიის გაერთიანება არსებულ კომპანიაში ან ახალი კომპანიის შექმნა. ეს არის მეთოდი, რომლითაც კომპანიები ზრდიან საკუთარ მასშტაბებს და ფართოვდებიან ახალ ეკონომიკურ სფეროებსა თუ ბაზრებზე. შერწყმის მოტივები მრავალფეროვანია: ეკონომიკური ეფექტიანობის გაზრდა, საბაზრო ძალაუფლების მოპოვება, დივერსიფიკაცია, გეოგრაფიული გაფართოება, ფინანსური და კვლევითი (R&D) სინერგიების მიღწევა და ა.შ. შერწყმა კლასიფიცირდება სამ ტიპად:

· ჰორიზონტალური შერწყმა: შერწყმა კომპანიებს შორის, რომლებიც აწარმოებენ და ყიდიან იდენტურ პროდუქციას, ანუ პირდაპირ კონკურენტებს შორის. ჰორიზონტალურმა შერწყმამ შესაძლოა შეამციროს კონკურენცია ბაზარზე, რის გამოც იგი კონკურენციის ორგანოების მხრიდან განსაკუთრებულ ყურადღებას იქცევს. ჰორიზონტალური შერწყმა შეიძლება განვიხილოთ, როგორც კომპანიების ჰორიზონტალური ინტეგრაცია ბაზარზე.

· ვერტიკალური შერწყმა: შერწყმა კომპანიებს შორის, რომლებიც წარმოების სხვადასხვა ეტაპზე საქმიანობენ - მაგალითად, ნედლეულის მოპოვებიდან მზა პროდუქციის დისტრიბუციამდე. ამის მაგალითია ფოლადის მწარმოებლის გაერთიანება რკინის მადნის მომპოვებელ საწარმოსთან. ვერტიკალური შერწყმა, როგორც წესი, ზრდის ეკონომიკურ ეფექტიანობას, თუმცა ზოგჯერ შესაძლოა კონკურენციის საწინააღმდეგო ეფექტიც ჰქონდეს.

· კონგლომერატული შერწყმა: შერწყმა ერთმანეთთან დაუკავშირებელ ბიზნესსფეროებში მოქმედ კომპანიებს შორის - მაგალითად, ავტომობილების მწარმოებელსა და საკვები პროდუქტების გადამამუშავებელ კომპანიას შორის.

კომენტარი - ჩანაწერი არ არის.

ტერმინი, რომელიც გამოიყენება შერწყმის აღსაწერად, დამოკიდებულია ბიზნესტრანზაქციის მიზანსა და შერწყმის მონაწილე მხარეებს შორის არსებულ კონკურენტულ ურთიერთობაზე. ზოგადად, კონკურენციის კანონმდებლობა შერწყმას სამ ტიპად ყოფს. ესენია: ჰორიზონტალური, კონგლომერატული და ვერტიკალური შერწყმა. ზოგიერთ შერწყმას შეიძლება ახასიათებდეს ამ სამი ტიპიდან ორი ან ყველა მათგანის ასპექტები.

ჰორიზონტალურია შერწყმა, რომელშიც მონაწილეობენ რეალური ან პოტენციური კონკურენტები. სხვა ტიპის შერწყმებთან შედარებით, ისინი ყველაზე მეტად იწვევენ კონკურენციის სამართლის დარღვევას, რადგან პირდაპირ ამცირებენ ბაზარზე კონკურენტების რაოდენობას. ვერტიკალური შერწყმა არ არის კონკურენტებს შორის შერწყმა; მასში მონაწილეობენ ღირებულებათა ჯაჭვის სხვადასხვა დონეზე მყოფი ფირმები, მაგალითად, კომპიუტერული პროგრამული უზრუნველყოფის მომწოდებელი და კომპიუტერების მწარმოებელი. მათ, როგორც წესი, ეფექტიანობის ამაღლებით გამოწვეული სარგებელი მოაქვთ. მიუხედავად ამისა, მათაც შეიძლება წარმოშვან კონკურენციის სამართლის პრობლემები, განსაკუთრებით ბაზრიდან გამოდევნის ეფექტების მეშვეობით. მეორე მხრივ, კონგლომერატული შერწყმა მოიცავს ისეთ ტრანზაქციებს, სადაც შერწყმის მონაწილე მხარეები არ იმყოფებიან პირდაპირ რეალურ ან პოტენციურ კონკურენციაში და არც ღირებულებათა ერთსა და იმავე ჯაჭვში არიან, მაგალითად, ცემენტის კომპანია და პირუტყვის მომწოდებელი. ისინი იშვიათად იწვევენ კონკურენციის წესების დარღვევას. თუმცა, კონკურენციის სამართლის პრობლემები შეიძლება წარმოიშვას, თუ შერწყმული სუბიექტი შერეულ შეფუთვას (mixed bundling - პროდუქტების ერთად და ცალ-ცალკე გაყიდვას) მიმართავს.

შერწყმა კორპორაციული რესტრუქტურიზაციის მნიშვნელოვანი სფეროა, რაც ზრდისა და კონსოლიდაციის გზას წარმოადგენს. ეს ფირმებს საშუალებას აძლევს, სხვა საკითხებთან ერთად, მოიპოვონ საბაზრო წილი, გაფართოვდნენ ახალ ტერიტორიებზე, შეავსონ თავიანთი პროდუქციის ასორტიმენტი და დააკმაყოფილონ გლობალური მოთხოვნა. თუმცა, ზოგჯერ ფირმები შეიძლება შეერწყან კონკურენციის საწინააღმდეგო მოტივებითაც, მაგალითად, იმ ეფექტიანი კონკურენციის აღმოსაფხვრელად, რომელიც საფრთხეს უქმნის ბაზარზე მათსავე გადარჩენას.

მიუხედავად იმისა, რომ ტერმინი „შერწყმა“ განსაზღვრულია კონკურენციის კანონმდებლობის უმეტესობაში, მისი გამოყენება კონკრეტულ ტრანზაქციებზე არ ყოფილა დავისა და აზრთა სხვადასხვაობის გარეშე, ერთი მხრივ, კონკურენციის ორგანოებსა და, მეორე მხრივ, შერწყმის მონაწილე მხარეებს შორის.

ევროკავშირში შერწყმის ფაქტის არსებობის დადგენასთან დაკავშირებული პრობლემები წარმოიშვა ერთპიროვნულ კონტროლსა და უმცირესობის უფლებების (წილის) შეძენასთან მიმართებით. უმცირესობის უფლებების ზოგიერთმა შეძენამ შეიძლება წარმოშვას ერთპიროვნული კონტროლი. უმცირესობის უფლებების შეძენა სხვა უფლების მფლობელებთან შედარებით შეიძლება იმდენად დიდი იყოს, რომ მან, მაგალითად, შეძლოს მნიშვნელოვანი გავლენის მოხდენა აქციონერთა კრებებზე. ამას ადასტურებს გადაწყვეტილება Electrabel/Compagnie Nationale du Rhone (CNR) შერწყმის საქმეზე, სადაც ევროკომისიამ დაადგინა, რომ Electrabel-მა მოიპოვა ერთპიროვნული კონტროლი CNR-ზე, მიუხედავად იმისა, რომ იგი უმცირესობის აქციონერი იყო. ეს გადაწყვეტილება დაეფუძნა არაერთ განსხვავებულ გარემოებას, მათ შორის იმას, რომ მას გარანტირებული ჰქონდა დე-ფაქტო უმრავლესობა CNR-ის გენერალურ ასამბლეაზე. ეს პოზიცია სააპელაციო წესით დაადასტურა გენერალურმა სასამართლომ და მართლმსაჯულების სასამართლომ.

შერწყმის ცნებასთან დაკავშირებული კიდევ ერთი დავა წარმოიშვა გაერთიანებულ სამეფოში, საქმეზე Société Coopérative de Production Seafrance SA კონკურენციისა და ბაზრების ორგანოს (CMA) წინააღმდეგ. SeaFrance, რომელიც არხთაშორის საბორნე გადაზიდვებს ახორციელებდა, ლიკვიდაციის პროცესში იმყოფებოდა და მისი, როგორც მოქმედი საწარმოს გაყიდვა შეუძლებელი იყო. Eurotunnel-მა წამოაყენა წინადადება ემოქმედა როგორც არხთაშორის საბორნე ბიზნესს და სხვა მხარესთან პარტნიორობით SeaFrance-სგან შეიძინა სამი ბორანი და სხვადასხვა აქტივი. გაერთიანებული სამეფოს კონკურენციის კომისიამ დაასკვნა, რომ არსებობდა „შესაბამისი შერწყმის სიტუაცია“ საწარმოთა შესახებ აქტის (Enterprise Act) შერწყმის კონტროლის დებულებების მიზნებისთვის. გაერთიანებული სამეფოს კონკურენციის კომისიამ მიიჩნია, რომ Eurotunnel-ის მიერ შეძენილი აქტივების ერთობლიობა წარმოადგენდა საწარმოს.

კონკურენციის კომისიის გადაწყვეტილება გასაჩივრდა სააპელაციო სასამართლოში, რომელმაც დაადგინა, რომ საწარმო მოითხოვდა როგორც გემების, ისე ეკიპაჟის გადაცემას და, ვინაიდან მათი შეძენისას ეკიპაჟთან შრომითი ურთიერთობა შეწყვეტილი იყო, არ არსებობდა შესაბამისი შერწყმის სიტუაცია, რომელზეც საწარმოთა შესახებ აქტი უნდა გავრცელებულიყო.

2015 წლის დეკემბერში უზენაესმა სასამართლომ ერთხმად გააუქმა სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება. ხაზი გაესვა იმას, რომ ძირითადი პრინციპი მდგომარეობდა მხოლოდ აქტივების შეძენის (ისეთი აქტივების, რომელთა შეძენაც შესაძლებელი იქნებოდა ღია ბაზარზე) გამიჯვნაში იმ შეძენისგან, როდესაც მყიდველი ასევე იძენს იმაზე მეტს, რაც ამგვარად შეიძლებოდა ყოფილიყო მოპოვებული, და რაც განპირობებული იყო იმ ფაქტით, რომ ეს აქტივები მანამდე გამოიყენებოდა სამიზნე საწარმოს საქმიანობაში. სასამართლომ დაადგინა, რომ ტესტი იმის დასადგენად, თუ რა შეადგენს საწარმოს, არის ეკონომიკური ხასიათის და მოითხოვს ოპერაციის ფართო ეკონომიკურ ანალიზს. ამ გაგებით, მაშინაც კი, როდესაც სუბიექტი ლიკვიდირებულია, თუ მისი საქმიანობის გაგრძელების საშუალებები ცოცხლობს, საწარმოს არსებობა მაინც შეიძლება დადგინდეს.

საბოლოოდ, აღმოსავლეთ და სამხრეთ აფრიკის საერთო ბაზრის (COMESA) ფარგლებში, CFAO-მ და Compagnie Financière Michelin SCMA-მ („Michelin“) 2018 წლის 21 მარტს გამოაცხადეს შეთანხმების დადება კენიასა და უგანდაში ერთობლივი საწარმოს მეშვეობით მულტიბრენდული საბურავების, საბურავებთან დაკავშირებული აქსესუარების დისტრიბუციისა და საცალო ვაჭრობის, აგრეთვე საბურავებთან დაკავშირებული მომსახურების გაწევის (ერთობლივი საწარმოს ბიზნესი) შესახებ. ტრანზაქციის თაობაზე არ ეცნობა COMESA-ს კონკურენციის კომისიას (CCC) და მხარეები ამტკიცებდნენ, რომ:

ერთობლივი საწარმო (JV) არ მოიცავდა ერთობლივ საწარმოში მონაწილე კომპანიების ბიზნესის ნაწილების ინტეგრაციას, რადგან არც Michelin და არც CFAO არ ახორციელებდნენ ერთობლივი საწარმოს ბიზნესს კენიასა და უგანდაში, და ამის შედეგად, ერთობლივი საწარმოს მხარეებს შორის კონკურენციის შემცირება ან აღმოფხვრა არ მომხდარა;

ერთობლივი საწარმოს ბიზნესი დამხმარე ხასიათს ატარებდა Michelin-ისა და CFAO-ს ძირითად ბიზნესსაქმიანობასთან მიმართებით;

ერთობლივი საწარმოს კომერციული პოლიტიკა (ბიზნესგეგმა და ბიუჯეტი) ეფუძნებოდა და გამოხატავდა Michelin-ისა და CFAO-ს კომერციულ მისწრაფებებს;

ერთობლივი საწარმოს ბიზნესი დიდწილად ეყრდნობოდა მისი აქციონერების პროდუქციისა და მომსახურების ქსელის/ობიექტების დისტრიბუციას;

ერთობლივი საწარმოს არსებობა მნიშვნელოვნად იყო დამოკიდებული მენეჯმენტის გუნდის ჩართულობაზე, რომელიც ერთობლივ საწარმოს გადასცეს მისმა აქციონერებმა და რომელიც, ჩვეულებრივ, წარმართავდა ერთობლივი კომპანიის ყოველდღიურ საქმიანობას კენიასა და უგანდაში; და

ერთობლივი საწარმოს შეთანხმება გაფორმებული იყო ხუთი (5) წლის ვადით და ავტომატურად უნდა განახლებულიყო მომდევნო ხუთი (5) წლის ვადით.

COMESA-ს შერწყმის შეფასების სახელმძღვანელო პრინციპები ითვალისწინებს, რომ იმისათვის, ერთობლივი საწარმო წარმოადგენდეს „შერწყმას“ რეგულაციის 23(1) მუხლის მნიშვნელობით, იგი უნდა იყოს „სრულფასოვანი ფუნქციონირების მქონე“ ერთობლივი საწარმო, ანუ მან ხანგრძლივი დროის განმავლობაში (როგორც წესი, 5 ან მეტი წელი) უნდა შეასრულოს ავტონომიური ეკონომიკური სუბიექტის ყველა ფუნქცია, მათ შორის: ა) იმოქმედოს ბაზარზე და შეასრულოს ის ფუნქციები, რომლებსაც ჩვეულებრივ ახორციელებენ იმავე ბაზარზე მოქმედი საწარმოები; და ბ) ჰყავდეს მისი ყოველდღიური საქმიანობისთვის განკუთვნილი მენეჯმენტი და ხელი მიუწვდებოდეს საკმარის რესურსებზე, მათ შორის ფინანსებზე, პერსონალსა და აქტივებზე (მატერიალურ და არამატერიალურზე), რათა ხანგრძლივად განახორციელოს თავისი ბიზნესსაქმიანობა ერთობლივი საწარმოს შესახებ შეთანხმებით გათვალისწინებულ სფეროში.

CCC-მ აღნიშნა, რომ ერთობლივ საწარმოს ექნებოდა საკუთარი მენეჯმენტი, რომელიც ოპერაციულად დამოუკიდებელი იქნებოდა მშობელი კომპანიებისგან, და ერთობლივი საწარმოს შეთანხმება ითვალისწინებდა, რომ მშობელი კომპანიის მიერ ერთობლივი საწარმოსთვის გაწეული ადმინისტრაციული მომსახურება განხორციელდებოდა „გაშლილი მკლავის“ პრინციპით (arm’s length - დამოუკიდებლობის პრინციპით), ჩვეულებრივი კომერციული პირობების საფუძველზე.

ერთობლივი საწარმოს სრულფასოვანი ფუნქციონირების ხასიათის შეფასებისას, CCC-მ ასევე მხედველობაში მიიღო ერთობლივ საწარმოსა და მის მშობელ კომპანიებს შორის კომერციული ურთიერთობის მასშტაბი. განსახილველ საქმეში CCC-მ აღნიშნა, რომ ერთობლივ საწარმოს უნდა მოეხდინა როგორც Michelin-ის ჯგუფის ბრენდების, ისე არამიჩლენის ჯგუფის ბრენდების მარკეტინგი და, შესაბამისად, იგი მარაგებს მიიღებდა არა მხოლოდ Michelin-ისგან, არამედ კონკურენტი მწარმოებლებისა თუ დისტრიბუტორებისგანაც. გარდა ამისა, მიუხედავად იმისა, რომ ერთობლივ საწარმოს ექნებოდა წვდომა CFAO-ს სადისტრიბუციო არხებზე კენიასა და უგანდაში, დაგეგმილი იყო, რომ ერთობლივ საწარმოს თავისი პროდუქციის მარკეტინგი სხვა არხების მეშვეობითაც განეხორციელებინა. CCC-მ ასევე ხაზგასმით აღნიშნა, რომ არსებობდა სპეციფიკური ბაზარი საბურავების დისტრიბუციისთვის, რადგან საბურავების მწარმოებლები ხშირად ნიშნავენ დამოუკიდებელ დისტრიბუტორებს ან აგენტებს ამ ფუნქციის შესასრულებლად. ერთობლივი საწარმო ამ ბაზარზე კონკურენციას გაუწევდა სხვა სრულფასოვანი ფუნქციონირების მქონე სუბიექტებს.

CCC კმაყოფილი იყო იმით, რომ ერთობლივი საწარმო აკმაყოფილებდა სრულფასოვანი ფუნქციონირების მქონე ერთობლივი საწარმოს მოთხოვნებს, იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ მას ექნებოდა ფინანსური და სხვა სახის რესურსები ბაზარზე საკუთარი საქმიანობის ხანგრძლივ საფუძველზე (მინიმუმ 5 წელი) დამოუკიდებელ ეკონომიკურ სუბიექტად განსახორციელებლად, და, შესაბამისად, წარმოადგენდა „შერწყმას“ რეგულაციის 23-ე მუხლის მნიშვნელობით. CCC-მ უარყო მხარეების გამართლება იმის შესახებ, რომ ერთობლივი საწარმო არ წარმოადგენდა შერწყმას. ტრანზაქციის თაობაზე შეტყობინება შემდგომში, 2019 წლის 11 ივლისს წარსდგა.