ციფრული ბაზრების აქტი (ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2022 წლის 14 სექტემბრის №2022/1925 რეგულაცია) ადგენს ex-ante (წინასწარ) წესებს ციფრულ ეკოსისტემაში კონკურენტუნარიანი და სამართლიანი გარემოს უზრუნველსაყოფად. DMA-ის მიზანია ციფრული ბაზრების ღიაობისა და კონკურენტუნარიანობის შენარჩუნება და მსხვილი ონლაინ პლატფორმების მხრიდან სამართლიანი კომერციული პრაქტიკის ხელშეწყობა. ბაზარზე უმსხვილესი ოპერატორების მხრიდან დომინირების ბოროტად გამოყენების თავიდან ასაცილებლად, DMA ბიზნესსა და საბოლოო მომხმარებლებს სთავაზობს მარეგულირებელ გარანტიებს და აწესებს კონკრეტულ ვალდებულებებს მთავარი ონლაინ პლატფორმების ოპერატორებისთვის.

ციფრული ბაზრების აქტის მიზანია ხელი შეუწყოს შიდა ბაზრის გამართულ ფუნქციონირებას ჰარმონიზებული წესების დადგენის გზით, რაც უზრუნველყოფს კონკურენტულ და სამართლიან ბაზრებს ციფრულ სექტორში მთელი ევროკავშირის მასშტაბით იმ სფეროებში, სადაც მოქმედებენ ე.წ. gatekeepers, ბიზნეს-მომხმარებლებისა და საბოლოო მომხმარებლების სასარგებლოდ. © ევროკომისია

ა. მიზანი

DMA-ის ex-ante აღსრულების წესები ავსებს კონკურენციის ტრადიციულ სამართალს. თუმცა, ტრადიციული წესებისგან განსხვავებით, რომლებიც ქცევისა და შესაბამისი ბაზრის ინდივიდუალური შეფასების შემდეგ გამოიყენება, DMA-ის ვალდებულებები ობიექტურ კრიტერიუმებს ეფუძნება და ვრცელდება ბაზრის წინასწარი განსაზღვრისა თუ კონკრეტული ეფექტის მტკიცების გარეშე. DMA გამოიყენება TFEU-ს 101-ე და 102-ე მუხლების მოქმედების ხელშეშლის გარეშე.

ბ. გავრცელების არეალი

DMA ეხება ბაზრის მსხვილ მოთამაშეებს - ოპერატორებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ „პლატფორმის ძირითად სერვისებს“ (CPS). CPS მოიცავს: ონლაინ საძიებო სისტემებს, სოციალურ ქსელებს, ვებბრაუზერებს, ვირტუალურ ასისტენტებს, ოპერაციულ სისტემებს, ღრუბლოვან სერვისებს, ონლაინ შუამავლობის სერვისებს (მაგ. აპლიკაციების მაღაზიები, სავაჭრო პლატფორმები), ონლაინ რეკლამასა და ვიდეოგაზიარების პლატფორმებს. პროვაიდერი მთავარ მოთამაშედ (Gatekeeper) ინიშნება, როდესაც სრულდება სამი კუმულაციური მოთხოვნა: მნიშვნელოვანი გავლენა შიდა ბაზარზე: CPS-ის წლიური ბრუნვა ევროკავშირში ბოლო სამი ფინანსური წლის განმავლობაში შეადგენს მინიმუმ 7,5 მილიარდ ევროს, ან მისი საშუალო საბაზრო კაპიტალიზაცია ბოლო ფინანსურ წელს იყო მინიმუმ 75 მილიარდი ევრო; საკვანძო შუამავალი: პლატფორმას ევროკავშირში ჰყავს მინიმუმ 45 მილიონი ყოველთვიური აქტიური საბოლოო მომხმარებელი და მინიმუმ 10,000 ყოველწლიური აქტიური ბიზნეს-მომხმარებელი; მდგრადი და მყარი პოზიცია: ოპერატორს აქვს ან მოსალოდნელია, რომ ახლო მომავალში ექნება მყარი პოზიცია თავის საქმიანობაში (მუხლი 3(1)(a)-(c)).

DMA აწესებს სადავო პრეზუმფციას, რომლის მიხედვითაც ეკონომიკური აგენტი აკმაყოფილებს კუმულაციურ კრიტერიუმებს, თუ იგი აღწევს შესაბამის რაოდენობრივ ზღვრებს. პლატფორმის ძირითადი სერვისების პროვაიდერს ეკრძალება თავისი სერვისების სეგმენტირება, დაყოფა ან ფრაგმენტაცია რაოდენობრივი ზღვრებისთვის გვერდის ავლის მიზნით (მუხლი 13).

მიუხედავად იმისა, რომ ეკონომიკური აგენტი ვალდებულია აცნობოს ევროკომისიას, როდესაც იგი სამივე რაოდენობრივ ზღვარს მიაღწევს, მას მაინც აქვს შესაძლებლობა დაასაბუთოს, რომ, მიუხედავად ამისა, იგი არ აკმაყოფილებს სამივე კუმულაციურ კრიტერიუმს (მუხლი 3(5)). ანალოგიურად, კომისიამ შეიძლება დაადგინოს, რომ საწარმო კვალიფიცირდება როგორც მთავარი მოთამაშე კუმულაციური კრიტერიუმების საფუძველზე მაშინაც კი, თუ იგი არ აკმაყოფილებს შესაბამის რაოდენობრივ ზღვრებს (მუხლი 3(8)). ამ შემთხვევაში კომისია განიხილავს საწარმოს ზომას, მომხმარებელთა რაოდენობას, საქმიანობის მასშტაბებსა და ეფექტებს, მომხმარებელთა „ჩაკეტვის“ ეფექტს, კონგლომერატულ კორპორატიულ სტრუქტურას, ვერტიკალურ ინტეგრაციასა და სხვა მახასიათებლებს (მუხლი 3(8)).

გ. სავალდებულო და აკრძალული პრაქტიკა

DMA ადგენს კონკრეტულ მოლოდინებსა და ვალდებულებებს მთავარი მოთამაშეებისთვის. აკრძალული პრაქტიკის სიის განახლების მიზნით, კომისია უფლებამოსილია მიიღოს დელეგირებული აქტები არსებული DMA ვალდებულებების დასაზუსტებლად. მე-5 მუხლი ითვალისწინებს შემდეგ ძირითად წესებს:

პერსონალური მონაცემების დამუშავების შეზღუდვა: როდესაც მესამე მხარე იყენებს მთავარი მოთამაშის პლატფორმის ძირითად სერვისს, მთავარ მოთამაშეს ეკრძალება იმ საბოლოო მომხმარებლების პერსონალური მონაცემების დამუშავება, რომლებიც სარგებლობენ მესამე მხარის მომსახურებით (მუხლი 5(2)(a)).

„ყველაზე ხელშემწყობი პირობების“ (MFN) დათქმის აკრძალვა: ბიზნეს-მომხმარებლებს უნდა ჰქონდეთ შესაძლებლობა, საბოლოო მომხმარებლებს შესთავაზონ იდენტური სერვისები მესამე მხარის შუამავლობით განსხვავებული პირობებით, ვიდრე ამას მთავარი მოთამაშის პლატფორმის მეშვეობით აკეთებენ (მუხლი 5(3)).

„მართვის საწინააღმდეგო“ პრაქტიკის აკრძალვა: მთავარმა მოთამაშემ უნდა მისცეს ბიზნეს-მომხმარებლებს საკუთარი შეთავაზებების პოპულარიზაციისა და მომხმარებლებთან კომუნიკაციის საშუალება. ეს უფლება ნარჩუნდება მაშინაც კი, თუ ბიზნეს-მომხმარებელმა თავდაპირველად კლიენტი სწორედ მთავარი მოთამაშის CPS-ის მეშვეობით მოიზიდა (მუხლი 5(4)).

კონტენტსა და ხელმოწერებზე თავისუფალი წვდომა: მთავარი მოთამაშის CPS-მა საბოლოო მომხმარებლებს უნდა მისცეს წვდომა ბიზნეს-მომხმარებლისგან შეძენილ კონტენტზე, ხელმოწერებსა თუ აპლიკაციებზე, მაშინაც კი, თუ ეს პროდუქტი პლატფორმის გამოყენების გარეშე იქნა შეძენილი.

საჩივრის წარდგენის უფლების დაცვა: მთავარმა მოთამაშემ არ უნდა შეუზღუდოს ბიზნეს-მომხმარებლებს უფლება, მიმართონ შესაბამის საჯარო ორგანოებს პლატფორმის ნებისმიერ პრაქტიკასთან დაკავშირებით (მუხლი 5(6)).

მიბმული გაყიდვების აკრძალვა: მთავარ მოთამაშეს ეკრძალება ბიზნესსა და საბოლოო მომხმარებლებს მოსთხოვოს პლატფორმის სხვა სერვისების გამოყენება, მათზე რეგისტრაცია ან მათთან თანამშრომლობა, როგორც ძირითადი სერვისით სარგებლობის წინაპირობა (მუხლი 5(7)).

სარეკლამო ფასების გამჭვირვალობა: მთავარმა მოთამაშემ რეკლამის განმთავსებლებსა და გამომცემლებს უნდა მიაწოდოს დეტალური ინფორმაცია რეკლამისთვის გადახდილი ფასებისა და გამომცემლებისთვის გადახდილი ანაზღაურების შესახებ (მუხლი 5(9)). მან ასევე უნდა უზრუნველყოს უფასო წვდომა ფასწარმოქმნის მონაცემებზე, რათა გამარტივდეს ფასების შედარება.

მე-6 და მე-7 მუხლებით გათვალისწინებული ვალდებულებები საჭიროებს ევროკომისიის მხრიდან დამატებით დაზუსტებას. კომისიას შეუძლია საკუთარი ინიციატივით დაეხმაროს მთავარ მოთამაშეს შესაბამისი ზომების შემუშავებაში, რათა უზრუნველყოს ამ მოვალეობების ჯეროვანი შესრულება.

მონაცემთა გამოყენების შეზღუდვა და ხელმისაწვდომობა: როდესაც მთავარი მოთამაშე კონკურენციას უწევს თავის ბიზნეს-მომხმარებლებს, მას ეკრძალება იმ არასაჯარო მონაცემების გამოყენება, რომლებიც გენერირებულია ამ მომხმარებლების საქმიანობით მისსავე პლატფორმაზე (მუხლი 6(2)). მან რეკლამის განმთავსებლებსა და გამომცემლებს უნდა მისცეს წვდომა ეფექტიანობის საზომ ინსტრუმენტებსა და მონაცემებზე, რომლებიც აუცილებელია პლატფორმაზე განთავსებული რეკლამების დამოუკიდებელი ანალიზისთვის (მუხლი 6(8)). ასევე, მან უნდა უზრუნველყოს მონაცემთა უწყვეტი და რეალურ დროში პორტაბელურობა როგორც ბიზნესის, ისე საბოლოო მომხმარებლებისთვის (მუხლი 6(9)). გარდა ამისა, მთავარმა მოთამაშემ მესამე მხარის საძიებო სისტემებს უნდა მისცეს წვდომა რანჟირების, ძიების, დაწკაპუნებისა და ნახვების მონაცემებთან სამართლიანი, გონივრული და არადისკრიმინაციული პირობებით (მუხლი 6(11)).

ტექნიკური თავსებადობა და თავისუფალი არჩევანი: მთავარმა მოთამაშემ უნდა უზრუნველყოს თავისი სერვისების ტექნიკური თავსებადობა სხვა მომწოდებლებთან (მუხლი 6(7)). მას ეკრძალება ტექნიკური შეზღუდვების დაწესება მომხმარებლისთვის სხვადასხვა პროგრამულ აპლიკაციებს შორის გადართვისას (მუხლი 6(3)). მომხმარებელს უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა, წაშალოს წინასწარ დაინსტალირებული აპლიკაციები და გამოიყენოს მესამე მხარის პროგრამული უზრუნველყოფა თუ სისტემები.

თვითპრივილეგირების აკრძალვა: მთავარ მოთამაშეს არ აქვს უფლება, თავის პლატფორმაზე რანჟირებისას უპირატესობა მიანიჭოს საკუთარ პროდუქტებსა თუ სერვისებს (ან მის მიერ კონტროლირებადი ბიზნეს-მომხმარებლების შეთავაზებებს) სხვებთან შედარებით (მუხლი 6(5)). მან უნდა გამოიყენოს წვდომის სამართლიანი და არადისკრიმინაციული პირობები თავისი აპლიკაციების მაღაზიაში ბიზნეს-მომხმარებლებისთვის (მუხლი 6(12)).

გარდა ამისა, მთავარმა მოთამაშეებმა უნდა უზრუნველყონ DMA-ის ვალდებულებების სრული და ეფექტიანი შესრულება და დანიშვნიდან ექვსი თვის განმავლობაში წარუდგინონ კომისიას ანგარიში, სადაც აღწერილი იქნება შესაბამისობისთვის გატარებული ღონისძიებები.

ასევე, მთავარი მოთამაშეები ვალდებულნი არიან შეატყობინონ კომისიას ნებისმიერი დაგეგმილი კონცენტრაციის შესახებ, რომელიც ეხება პლატფორმის ძირითადი სერვისების სხვა პროვაიდერებს ან ციფრულ სექტორში არსებულ სხვა სერვისებს (მუხლი 14). ამასთან, მათ ყოველწლიურად უნდა წარუდგინონ კომისიას მომხმარებელთა პროფილირებისთვის გამოყენებული ტექნიკის დამოუკიდებელი აუდიტის აღწერა, რომელიც ვრცელდება მათ CPS-ზე (მუხლი 15).

გამონაკლის შემთხვევებში, თუ ვალდებულებების შესრულება საფრთხეს უქმნის მთავარი მოთამაშის ეკონომიკურ სიცოცხლისუნარიანობას ევროკავშირში, მას შეუძლია მოითხოვოს ვალდებულების შეჩერება. გარდა ამისა, კომისიას შეუძლია მთავარი მოთამაშე მთლიანად ან ნაწილობრივ გაათავისუფლოს კონკრეტული ვალდებულებისგან საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების დაცვის ინტერესებიდან გამომდინარე.

დ. აღსრულება

DMA-ის აღსრულებას ზედამხედველობენ ევროკომისიის საკომუნიკაციო ქსელების, კონტენტისა და ტექნოლოგიების გენერალური დირექტორატისა და კონკურენციის გენერალური დირექტორატის გუნდები. IV თავის შესაბამისად, კომისიას შეუძლია მიიღოს გადაწყვეტილება ბაზრის მოკვლევის დაწყების შესახებ, რაშიც მას შესაძლოა დახმარება ეროვნულმა უწყებებმაც გაუწიონ (მუხლი 16). კომისია ასევე უფლებამოსილია გამოიყენოს შუალედური ზომები მომხმარებელთათვის ზიანის თავიდან ასაცილებლად (მუხლი 24), მოითხოვოს მთავარი მოთამაშის მიერ ვალდებულებების შესრულება (მუხლი 25) და დააწესოს ჯარიმები შეუსაბამობის დადგენის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ (მუხლი 30). სისტემური დარღვევების შემთხვევაში, კომისიას ასევე შეუძლია დააწესოს ქცევითი ან სტრუქტურული ხასიათის ცვლილებები.