ხელოვნური ინტელექტი (AI) მოიცავს სხვადასხვა ინოვაციურ ტექნოლოგიას, რომლებიც ადამიანის შემეცნებითი ფუნქციების იმიტაციას ან ავტომატიზაციას ისეთი მექანიზმების საშუალებით ახდენენ, როგორიცაა მანქანური სწავლება. ხელოვნური ინტელექტის აპლიკაციების შესაძლებლობები ადამიანის მსჯელობის იმიტირებიდან კონკრეტული რთული ამოცანების ავტომატიზაციამდე მერყეობს. AI ამ ფუნქციების შესრულებას ანალიტიკური სიჩქარისა და მოქმედების მასშტაბის გაზრდის მეშვეობით უზრუნველყოფს. გენერაციულმა ხელოვნურმა ინტელექტმა, რომელიც ახალი ტექსტური თუ მედიაკონტენტის შექმნას გულისხმობს, სწრაფად მოიპოვა აღიარება ბიზნესსა და ყოველდღიურ ცხოვრებაში ისეთი „ფუნდამენტური მოდელების“ მეშვეობით, როგორიცაა ChatGPT, Microsoft CoPilot და Gemini (ყოფილი Bard). გენერაციული ხელოვნური ინტელექტის გასაღები მოდელის წვრთნაა, რაც ალგორითმებისთვის შერჩეული ინფორმაციის მიწოდებას გულისხმობს, რათა მათ დასმულ შეკითხვებზე შესაბამისი პასუხების გენერირება შეძლონ. ინსტიტუციური განმარტება - ჩანაწერი არ არის.
ბიზნესის წარმოებისთვის ხელოვნური ინტელექტის გადამწყვეტი მნიშვნელობის გათვალისწინებით, ეს სფერო სულ უფრო მეტად იქცევს მთავრობების ყურადღებას. კერძოდ, ევროკავშირი და შეერთებული შტატები ამუშავებენ მარეგულირებელ და სამართლებრივ ინიციატივებს, რათა უზრუნველყონ, რომ ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებამ არ შელახოს საზოგადოებრივი ინტერესები.
ევროკავშირი
1. ხელოვნური ინტელექტის აქტი (AI Act)
2024 წლის 13 მარტს ევროპარლამენტმა მიიღო „ხელოვნური ინტელექტის აქტი“ - პირველი ყოვლისმომცველი მარეგულირებელი ჩარჩო AI სისტემებისთვის. აქტის მიზანია უზრუნველყოს, რომ ევროკავშირში გამოყენებული ხელოვნური ინტელექტის სისტემები იყოს უსაფრთხო, გამჭვირვალე, კონტროლირებადი, არადისკრიმინაციული და ეკოლოგიურად მდგრადი. რეგულაცია სისტემებს რისკების მიხედვით აჯგუფებს:
„მიუღებელი რისკის“ სისტემები: აკრძალულია ისეთი სისტემები, რომლებიც ადამიანებისთვის საფრთხედ მიიჩნევა. მათ შორისაა ადამიანების ან კონკრეტული მოწყვლადი ჯგუფების შემეცნებით-ქცევითი მანიპულირება; „სოციალური ქულების“ სისტემა (ადამიანების კლასიფიკაცია მათი ქცევის, სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის ან პიროვნული მახასიათებლების მიხედვით); ასევე, ადამიანების ბიომეტრიული იდენტიფიკაცია და კატეგორიზაცია (გარკვეული გამონაკლისები დაშვებულია სამართალდამცავი მიზნებისთვის).
„მაღალი რისკის“ სისტემები: ასეთი სისტემები შეფასებას დაექვემდებარება როგორც ბაზარზე განთავსებამდე, ისე მათი სასიცოცხლო ციკლის განმავლობაში. ეს მოიცავს AI სისტემებს, რომლებიც გამოიყენება ევროკავშირის უსაფრთხოების კანონმდებლობით რეგულირებულ პროდუქტებში, ასევე სისტემებს სპეციფიკურ სფეროებში, რომლებიც უნდა დარეგისტრირდეს ევროკავშირის მონაცემთა ბაზაში (მაგალითად, კრიტიკული ინფრასტრუქტურის მართვა და სასაზღვრო კონტროლი).
აქტი ასევე აწესებს გამჭვირვალობის მოთხოვნებს ხელოვნური ინტელექტის ისეთი სისტემების გამოყენებაზე, რომლებიც არ მიეკუთვნებიან მაღალი რისკის კატეგორიას. შესაბამისად, გენერაციულმა ხელოვნურმა ინტელექტმა, როგორიცაა ChatGPT, უნდა უზრუნველყოს გარკვეული ინფორმაციის გასაჯაროება საავტორო უფლებების დარღვევის თავიდან ასაცილებლად. მაღალი ზემოქმედების მქონე ზოგადი დანიშნულების AI მოდელები, რომლებმაც შესაძლოა სისტემური რისკი წარმოქმნან (მაგალითად, GPT-4), დაექვემდებარება ევროკომისიის მიერ საფუძვლიან შეფასებასა და მონიტორინგს. ხელოვნური ინტელექტის მიერ გენერირებული ან შეცვლილი კონტენტი მკაფიოდ უნდა იყოს მარკირებული.
მცირე და საშუალო საწარმოებისთვის AI მოდელების შემუშავებისა და წვრთნის ხელშეწყობის მიზნით, აქტი ავალდებულებს ეროვნულ ხელისუფლებას, უზრუნველყოს კომპანიები სატესტო გარემოთი, რომელიც რეალურ სამყაროსთან მიახლოებული პირობების სიმულაციას ახდენს.
აქტი სრულად ამოქმედდება 24 თვის განმავლობაში (ხოლო მაღალი რისკის სისტემებისთვის გათვალისწინებულია 36 თვე), თუმცა გარკვეული ძირითადი ელემენტები უფრო ადრე შევა ძალაში: მიუღებელი რისკის სისტემების აკრძალვა ამოქმედდება 6 თვეში, პრაქტიკის კოდექსები - 9 თვეში, ხოლო გამჭვირვალობის მოთხოვნები - 12 თვეში.
ზოგიერთმა მკვლევარმა გამოთქვა შეშფოთება, რომ „ხელოვნური ინტელექტის აქტი“ შესაძლოა გახდეს ინოვაციების შეფერხების მიზეზი ევროპაში, რადგან აქცენტი გადატანილია რისკების პრევენციაზე საზოგადოებრივი სარგებლის სათანადო შეფასების გარეშე.
2. ციფრული ბაზრების აქტი (DMA) და მონაცემთა დაცვის ზოგადი რეგულაცია (GDPR)
ზოგიერთი ხელოვნური ინტელექტის სისტემა შესაძლოა ევროკავშირის სხვა მარეგულირებელ რეჟიმებსაც დაექვემდებაროს. ციფრული ბაზრების აქტი მიზნად ისახავს კონკურენციის გაძლიერებას მსხვილი ციფრული პლატფორმებისთვის (ე.წ. „მცველებისთვის“ - Gatekeepers) თავსებადობისა და წვდომის სპეციფიკური მოთხოვნების დაწესებით. მონაცემთა დაცვის ზოგადი რეგულაცია კი ადგენს კონფიდენციალურობის ფუნდამენტურ ვალდებულებებს იმ ორგანიზაციებისთვის, რომლებიც პერსონალურ მონაცემებს აგროვებენ. გენერაციული ხელოვნური ინტელექტის ბაზისური მოდელები, რომლებიც დიდ მონაცემთა ბაზებზე მუშაობენ, ექვემდებარება GDPR-ს. ეს მოიცავს, მაგალითად, GDPR-ის მე-5(1) მუხლით განსაზღვრულ მონაცემთა მინიმიზაციისა და შენახვის შეზღუდვის პრინციპებს, ასევე სპეციალური კატეგორიის პერსონალური მონაცემების გამოყენების პრევენციულ აკრძალვას, თუ არ სრულდება მე-9(2) მუხლის მოთხოვნები.
DMA ყურადღებას ამახვილებს „მცველის“ მიერ მონაცემთა კონკურენტული ბერკეტად გამოყენების რისკებზე. შესაბამისად, გენერაციული AI მოდელების განვითარებამ შესაძლოა აამოქმედოს DMA-ის დებულებები კონკურენტუნარიანობის, სამართლიანობისა და გამჭვირვალობის შესახებ. 2024 წლის მდგომარეობით, ევროკომისიას ჯერ არ ჰქონდა მიღებული საბოლოო პოზიცია AI მოდელებზე DMA-ის სამომავლო გავრცელების თაობაზე, თუმცა 2025 წლისთვის უკვე დაიწყო კონსულტაციები, რათა შეფასდეს, რამდენად ეფექტურად უჭერს მხარს DMA ხელოვნური ინტელექტის სექტორში სამართლიან კონკურენციას.
3. ევროკავშირის კონკურენციის სამართალი
გარდა ex-ante რეგულირებისა, ხელოვნური ინტელექტის აპლიკაციები შესაძლოა დაექვემდებაროს ევროკავშირის კონკურენციის სამართლის ex-post აღსრულებას.
ალგორითმები კომპანიებს ეხმარება ბაზრის პირობებზე რეალურ დროში რეაგირებაში, რაც მათ საშუალებას აძლევს უკეთ მოერგონ მომხმარებელთა პრეფერენციებს. ამავდროულად, ფასწარმოქმნის AI-ალგორითმების გამოყენებამ შესაძლოა ხელი შეუწყოს კონკურენტებს შორის ფარულ შეთანხმებას. OECD-ის 2023 წლის ანგარიშში ევროკავშირმა განსაკუთრებული შეშფოთება გამოხატა ალგორითმებთან დაკავშირებული შეთანხმების სამი ტიპის მიმართ: (1) ტრადიციული ფარული გარიგების ალგორითმული ხელშეწყობა; (2) ალგორითმული კოორდინაცია მესამე მხარის მეშვეობით და (3) ალგორითმული თვითდასწავლადი კოორდინაცია (სადაც სხვადასხვა საფასო ალგორითმი შესაძლოა ყოველგვარი აშკარა შეთანხმების გარეშე დაუახლოვდეს ერთმანეთს). ევროკავშირში არსებობდა კითხვები იმის თაობაზე, დაარღვევდა თუ არა მესამე კატეგორია მოქმედ კონკურენციის სამართალს.
ევროკავშირის მიერ OECD-ისთვის წარდგენილ დოკუმენტში ასევე ხაზგასმულია ალგორითმული გამორიცხვის პრაქტიკა, რაც დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებას წარმოადგენს. აღნიშნული დოკუმენტი ფოკუსირებული იყო დომინანტური პლატფორმების მიერ ალგორითმული რეიტინგის კრიტერიუმების გამოყენებაზე საკუთარი პროდუქტებისა და სერვისების სასარგებლოდ. ამ კონტექსტში კონკრეტული მითითებები გაკეთდა ევროკომისიის Google Shopping-ისა და Amazon – Buy Box-ის საქმეებზე.
ევროკავშირში შერწყმათა კონტროლის აღსრულება ასევე ითვალისწინებს ხელოვნური ინტელექტის ეფექტებს. 2024 წლის იანვარში ევროკომისიამ დააანონსა მოკვლევა იმის თაობაზე, შეესაბამება თუ არა Microsoft-ის ინვესტიცია OpenAI-ში ევროკავშირის შერწყმის რეგულაციას. უფრო ზოგადად, 2024 წლის თებერვალში ევროკომისარმა მარგრეთ ვესტაგერმა (Margrethe Vestager) ხაზი გაუსვა AI-ის ტრანსფორმაციული ეფექტების შეფასების აუცილებლობას შერწყმის პროცესების ანალიზისას და ყურადღება გაამახვილა ვერტიკალურ ინტეგრაციასა და ციფრულ ეკოსისტემებზე.
შეერთებული შტატები (აშშ)
აშშ-ის მთავრობა სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობს ხელოვნურ ინტელექტს, თუმცა, ევროკავშირისგან განსხვავებით, მას ჯერ არ მიუღია AI-ის რეგულირების ყოვლისმომცველი საკანონმდებლო ჩარჩო.
2023 წლის ოქტომბრის აღმასრულებელი ბრძანებით, პრეზიდენტმა ჯო ბაიდენმა მოუწოდა სამთავრობო უწყებებს, შეესწავლათ AI-სთან დაკავშირებული პოტენციური ბოროტად გამოყენების ფართო სპექტრი, მათ შორის: თაღლითობა, დისკრიმინაცია, მიკერძოებულობა, დეზინფორმაცია, დასაქმებულთა უფლებების შელახვა, უსაფრთხოებისა და ეროვნული უსაფრთხოების რისკები, მომხმარებელთა დაცვა და კონკურენციის შეზღუდვა. რაც შეეხება კონკურენციას, ბრძანება მოითხოვდა: „აღმოიფხვრას რისკები, რომლებიც წარმოიშობა ძირითად რესურსებზე კონცენტრირებული კონტროლიდან [და] გადაიდგას ნაბიჯები უკანონო ფარული გარიგებების აღსაკვეთად და დომინანტური კომპანიების მიერ კონკურენტების არახელსაყრელ პირობებში ჩაყენების თავიდან ასაცილებლად“.
აშშ-ში მიმდინარეობს კერძო ანტიმონოპოლიური სამართალწარმოება, რომელიც ითხოვს ზიანის ანაზღაურებას სავარაუდო ალგორითმული შეთანხმებისთვის. ორ სხვადასხვა საქმეში - RealPage Antitrust Litigation და McKenna Duffy v. Yardi Systems, Inc. - დამქირავებლები აცხადებენ, რომ რამდენიმე მესაკუთრე ქირავნობის ფასების ხელოვნურად გასაბერად ერთსა და იმავე ალგორითმს იყენებდა. აშშ-ის იუსტიციის დეპარტამენტმა 2023 წლის ნოემბერში RealPage-ის საქმესთან დაკავშირებულ განაცხადში აღნიშნა, რომ „სავარაუდო სქემა აკმაყოფილებს ფასების უკანონო ფიქსაციის იურიდიულ კრიტერიუმებს“. ამით იუსტიციის დეპარტამენტმა მიანიშნა, რომ მსგავსი ფაქტობრივი გარემოებების არსებობისას ის სისხლისსამართლებრივ დევნას დაიწყებს.
მონოპოლიზაცია და კონკურენციის საწინააღმდეგო შერწყმა, რომელიც ხელოვნურ ინტელექტს მოიცავს, ასევე პრიორიტეტულია DOJ-ისა და აშშ-ის ფედერალური სავაჭრო კომისიისთვის. 2024 წლის იანვარში გენერალური პროკურორის თანაშემწემ ანტიმონოპოლიურ საკითხებში, ჯონათან კანტორმა (Jonathan Kanter), განაცხადა, რომ DOJ-მ AI სექტორში კონკურენციასთან დაკავშირებით მრავალი საქმე გახსნა. იმავე პერიოდში FTC-მ დააანონსა ბაზრის კვლევა Microsoft-ისა და OpenAI-ის პარტნიორობის, ასევე Alphabet Inc.-ისა და Amazon.com Inc.-ის მიერ Anthropic-ში განხორციელებული ინვესტიციების შესახებ.
2024 წლის იანვარში გამართულ AI-ის პირველ ყოველწლიურ სამიტზე, FTC-მ ხაზი გაუსვა თავის ვალდებულებას, აღკვეთოს კონკურენციისა და მომხმარებელთა უფლებების დარღვევები, რომლებიც დაკავშირებულია AI ტექნოლოგიების არასწორ გამოყენებასთან. კომისიამ განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა ღრუბლოვანი სერვისების პროვაიდერების, ჩიპების მწარმოებლებისა და AI მოდელების შემქმნელების ქმედებებზე. უწყებამ გამოხატა შეშფოთება მონაცემთა უსაფრთხოების, ალგორითმული მიკერძოებულობისა და კონფიდენციალურობის საკითხებზე. ასევე, განიხილა დარღვევების აღმოფხვრის ისეთი პოტენციური გზა, როგორიცაა იმ AI მოდელების წაშლა, რომლებიც კანონს მონაცემთა არასათანადო შეგროვების ან შენარჩუნების გზით არღვევენ.
სხვა იურისდიქციები
2024 წლის დასაწყისისთვის სხვადასხვა იურისდიქცია განიხილავდა (ან უკვე ნერგავდა) AI-სთან დაკავშირებულ აღსრულებისა და მარეგულირებელ ზომებს. მათ შორის იყო ჩინეთი, რომელიც მუშაობდა „ხელოვნური ინტელექტის შესახებ კანონზე“. ვინაიდან AI-ზე სამართლებრივი ზედამხედველობა გლობალურ მასშტაბებს იძენს, ევროკავშირისა და აშშ-ის მიდგომები, უდავოდ, მსოფლიოს სხვა ქვეყნებისთვის შესწავლის საგანი გახდება.
