ჯგუფური გამონაკლისი არის კომპეტენტური ორგანოს მიერ გაცემული სამართლებრივი აქტი, რომელიც განსაზღვრავს პირობებს, რომელთა დაკმაყოფილების შემთხვევაში გარკვეული კატეგორიის შეთანხმებები, გადაწყვეტილებები ან შეთანხმებული პრაქტიკა ავტომატურად მიიჩნევა ნამდვილად და აღსრულებადად. ევროკავშირში, თუ შეთანხმება ექცევა საბჭოს ან კომისიის მიერ მიღებული ჯგუფური გამონაკლისის რეგულაციის მოქმედების სფეროში, ითვლება, რომ იგი აკმაყოფილებს TFEU-ს 101(3) მუხლის პირობებს. ზოგიერთ იურისდიქციაში არ არსებობს ჯგუფური გამონაკლისის ან „უსაფრთხო ნავსადგურის“ დებულებები, თუმცა სექტორულმა სპეციფიკურმა წესებმა შესაძლოა კონკურენციის ზოგად წესებზე უპირატესი ძალა შეიძინოს.
რეგულაციები, რომლებიც გამოცემულია კომისიის ან საბჭოს მიერ ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების (TFEU) 101-ე მუხლის მე-3 პარაგრაფის შესაბამისად და განსაზღვრავს იმ პირობებს, რომელთა არსებობისას გარკვეული სახის შეთანხმებები თავისუფლდება TFEU-ს 101-ე მუხლის პირველი პარაგრაფით დადგენილი კონკურენციის შემზღუდველი შეთანხმებების აკრძალვისგან. როდესაც შეთანხმება აკმაყოფილებს ჯგუფური გამონაკლისის შესახებ რეგულაციით დადგენილ პირობებს, ის ავტომატურად ძალაშია და ექვემდებარება აღსრულებას. ჯგუფური გამონაკლისის შესახებ რეგულაციები არსებობს, მაგალითად, ვერტიკალური შეთანხმებებისთვის, კვლევისა და განვითარების (R&D) შეთანხმებებისთვის, სპეციალიზაციის შეთანხმებებისთვის, ტექნოლოგიების გადაცემის (ტრანსფერის) შეთანხმებებისა და ავტომობილების სადისტრიბუციო შეთანხმებებისთვის. © ევროკომისია
TFEU-ს 101(3) მუხლი განსაზღვრავს პირობებს, რომელთა საფუძველზეც 101(1) მუხლის აკრძალვები შესაძლოა არ გავრცელდეს გარკვეულ შეთანხმებებზე, გადაწყვეტილებებსა თუ შეთანხმებულ პრაქტიკაზე. რეგულაცია №1/2003-ის მე-2 მუხლის თანახმად, მტკიცების ტვირთი ეკისრება იმ მხარეს, რომელიც ითხოვს 101(3) მუხლით გათვალისწინებულ შეღავათს. ჯგუფური გამონაკლისის რეგულაცია (BER) ეფუძნება პრეზუმფციას, რომ გარკვეული კატეგორიის შეზღუდვები აკმაყოფილებს 101(3) მუხლის ოთხივე კუმულაციურ პირობას; შესაბამისად, იგი ქმნის „უსაფრთხო ნავსადგურს“ სპეციფიკური ქმედებებისთვის. მართლმსაჯულების სასამართლოს განმარტებით საქმეში Pedro IV Servicios SL v Total España SA (2009, პუნქტი 36), თუ შეთანხმება ექცევა ჯგუფური გამონაკლისის რეგულაციის მოქმედების სფეროში, აღარ არის საჭირო კომპლექსური ეკონომიკური და სამართლებრივი ანალიზი იმის დასადგენად, ირღვევა თუ არა TFEU-ს 101(1) მუხლი.
როდესაც ჯგუფური გამონაკლისის რეგულაცია ხელმისაწვდომია, კომპანიებმა ყურადღება უნდა გაამახვილონ შემდეგზე: i) ექცევა თუ არა შეთანხმება რეგულაციის გამოყენების ზოგად სფეროში; ii) ხომ არ აჭარბებს იგი დადგენილ საბაზრო წილის ზღვრებს და iii) შეიცავს თუ არა შეთანხმება რაიმე მძიმე ან გამორიცხულ შეზღუდვებს. მიუხედავად იმისა, რომ რეგულაცია №1/2003-ის მე-2 მუხლი პირდაპირ არ აკონკრეტებს მტკიცების ტვირთს ჯგუფური გამონაკლისის პირობების შესრულებაზე, მოქმედებს ზოგადი წესი, რომლის მიხედვითაც ამ გარემოებების დამტკიცება მხარეს ეკისრება (JCB Service v Commission, 2004, პუნქტი 168).
ის ფაქტი, რომ შეთანხმება არ ექცევა ჯგუფური გამონაკლისის სფეროში, ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ იგი ირღვევა TFEU-ს 101(1) მუხლით (Auto 24 SARL v Jaguar Land Rover France SAS, 2012, პუნქტი 22) ან რომ იგი ვერ აკმაყოფილებს 101(3) მუხლის პირობებს; აღნიშნული გარემოება ინდივიდუალურ შეფასებას მოითხოვს.
როდესაც შეთანხმებაზე ჯგუფური გამონაკლისი ვრცელდება, იურიდიულად შესაძლებელია ევროკომისიამ ან კონკურენციის ეროვნულმა ორგანომ გააუქმოს ამ გამონაკლისით მინიჭებული სარგებელი, თუ კონკრეტულ ქმედებას აქვს ისეთი შედეგები, რომლებიც შეუთავსებელია TFEU-ს 101(3) მუხლთან. რეგულაცია №1/2003-ის 29(2) მუხლის თანახმად, კონკურენციის ეროვნულ ორგანოს ამის გაკეთება მხოლოდ მაშინ შეუძლია, როდესაც ქმედების ნეგატიური ეფექტი ვლინდება წევრი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე (ან მის ნაწილში, რომელსაც მკაფიო გეოგრაფიული მახასიათებლები გააჩნია). 101(3) მუხლის გამოყენების შესახებ სახელმძღვანელო მითითებებში (პუნქტი 37) აღნიშნულია, რომ წევრი სახელმწიფოების სასამართლოებს არ აქვთ უფლება, თავად გააუქმონ ჯგუფური გამონაკლისის რეგულაციით მინიჭებული სარგებელი. ნებისმიერ შემთხვევაში, ჯგუფური გამონაკლისის სარგებლის ჩამორთმევა შესაძლებელია მხოლოდ იმ შეთანხმებებისთვის, რომლებიც ჯერ კიდევ მოქმედია გაუქმების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების მომენტში. და ბოლოს, ევროკომისიას ასევე შეუძლია რეგულაციით გამოაცხადოს, რომ გარკვეულ გარემოებებში ჯგუფური გამონაკლისი საერთოდ არ გამოიყენება.
№1/2003 რეგულაციის სისტემაში, საბჭოს მიერ TFEU-ს 103(2)(b) მუხლის საფუძველზე მინიჭებული უფლებამოსილების შესაბამისად, ევროკომისიას აქვს უფლება მიიღოს ჯგუფური გამონაკლისის რეგულაციები TFEU-ს 101(3) მუხლის გამოყენებასთან დაკავშირებით. ჯგუფური გამონაკლისი შეიძლება ეხებოდეს: სპეციალიზაციის შეთანხმებებს, კვლევისა და განვითარების (R&D) ხელშეკრულებებს, ვერტიკალურ შეზღუდვებს, ავტოსატრანსპორტო საშუალებების შემდგომი მომსახურების სექტორს, ტექნოლოგიების გადაცემის შეთანხმებებს, ასევე ხელშეკრულებებს სარკინიგზო, საავტომობილო და შიდა წყლის ტრანსპორტის სფეროში. მიუხედავად იმისა, რომ მოქმედი ჯგუფური გამონაკლისების უმეტესობა მიღებულია ევროკომისიის მიერ, თავად ევროკავშირის საბჭომაც დაადგინა გამონაკლისები გარკვეული კატეგორიის შეთანხმებებისთვის. ყველა ჯგუფური გამონაკლისის რეგულაციას აქვს ტიპური ფორმატი და შეიცავს მოქმედების კონკრეტულ ვადას; ამასთან, მათი ვადის გასვლის შემდეგ ავტომატური განახლების პრეზუმფცია არ არსებობს.
გარდა იმისა, რომ ჯგუფური გამონაკლისები ზრდის კომპანიების სამართლებრივ უსაფრთხოებას და ანტიმონოპოლიურ ორგანოებს ათავისუფლებს ინდივიდუალური შეთანხმებების შეფასების ტვირთისგან, ისინი ასევე ასახავენ ევროკომისიის პოლიტიკას კონკრეტული ქმედებების მიმართ. რეგულაციების პირდაპირი მოქმედების ძალა ეროვნულ სასამართლოებს არ ანიჭებს უფლებამოსილებას, შეცვალონ გამონაკლისის ფარგლები ან განავრცონ მისი მოქმედება ისეთ შეთანხმებებზე, რომლებიც პირდაპირ არ არის მასში გათვალისწინებული (Stergios Delimitis v Henninger Bräu AG, 1991, პუნქტი 46).
ბევრ იურისდიქციაში არ არსებობს ჯგუფური გამონაკლისის ან „უსაფრთხო ნავსადგურის“ დებულებები (მაგალითად, აშშ-ში, მიუხედავად იმისა, რომ გარკვეული ინდუსტრიები სარგებლობენ ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობიდან საკანონმდებლო გამონაკლისებით). სექტორული სპეციფიკური წესები, რომლებიც ზღუდავს კონკურენციის ზოგადი პრინციპების გამოყენებას ეკონომიკური საქმიანობის კონკრეტულ სფეროებზე, გვხვდება ბევრ ქვეყანაში (მათ შორის ბრაზილიაში, კოლუმბიაში, ჩეხეთსა და სხვაგან). სხვა იურისდიქციებში ეროვნული კონკურენციის კანონმდებლობა პირდაპირ ითვალისწინებს გარკვეულ გამონაკლისებს (მაგალითად, ავსტრალიის „კონკურენციისა და მომხმარებელთა აქტი“, ახალი ზელანდიის „კომერციის აქტი“ და რუსეთის ფედერალური კანონი „კონკურენციის დაცვის შესახებ“).
დაბოლოს, შესაძლებელია არსებობდეს ე.წ. „საკანონმდებლო“ გამონაკლისებიც იმ შემთხვევებში, როდესაც კონკრეტული ქმედება პირდაპირ არის დავალებული ან ნებადართული კანონით და, შესაბამისად, ავტომატურად თავისუფლდება კონკურენციის სამართლის კონტროლისგან (მაგალითად, ესპანეთში, ისრაელსა და ახალ ზელანდიაში). ევროკავშირის ბევრ წევრ ქვეყანაში ეროვნული კონკურენციის აქტები მოიცავს დინამიურ მითითებებს ევროკავშირის მოქმედ ჯგუფურ გამონაკლისებზე; ეს ეხება საქმეებს, რომლებიც შემოიფარგლება ეროვნული ტერიტორიით და არ გააჩნია ევროპული განზომილება (მაგალითად, გერმანიისა და პორტუგალიის შემთხვევაში). მსგავსი კავშირი არსებობს მაშინაც, როდესაც „ეროვნული“ ჯგუფური გამონაკლისის დებულებები ეფუძნება ევროკავშირის შესაბამისი რეგულაციებით გათვალისწინებულ მიდგომებს.
