წარმოადგენს ერთ-ერთ სამართლებრივ საშუალებას, რომელიც შეიძლება წარდგენილ იქნეს ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოში. ამ სარჩელის მეშვეობით მოსარჩელე ითხოვს ევროკავშირის ინსტიტუტის, ორგანოს, უწყების ან ორგანიზაციის მიერ მიღებული აქტის გაუქმებას. ეს სამართლებრივი პროცედურა სასამართლოს აძლევს შესაძლებლობას, შეამოწმოს ევროპული ინსტიტუტების, ორგანოების, უწყებებისა თუ ორგანიზაციების მიერ მიღებული აქტების კანონიერება. შესაბამისად, სასამართლო გააუქმებს სადავო აქტს, თუ მიიჩნევს, რომ იგი ეწინააღმდეგება ევროკავშირის სამართალს. გაუქმების შესახებ სარჩელის შეტანა შეუძლიათ ევროპულ ინსტიტუტებს, ან გარკვეული პირობების არსებობისას ფიზიკურ და იურიდიულ პირებსაც.

ქმედება ბათილად ცნიბის შესახებ მოიცავს ევროპული აქტების კანონიერების გადახედვას, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს სადავო აქტის ბათილად ცნობა. ეს სარჩელი შეიძლება აღიძრას: ყველა საკანონმდებლო აქტის წინააღმდეგ; საბჭოს, კომისიის, ევროპის ცენტრალური ბანკის, ევროპარლამენტისა და ევროპული საბჭოს მიერ მიღებული იმ აქტების წინააღმდეგ, რომლებიც მიზნად ისახავს მესამე პირების მიმართ სამართლებრივი ეფექტის წარმოშობას; ევროპული ორგანოების, უწყებებისა თუ ორგანიზაციების მიერ მიღებული იმ აქტების წინააღმდეგ, რომლებიც მიზნად ისახავს მესამე პირების მიმართ სამართლებრივი ეფექტის წარმოშობას; ევროპის საინვესტიციო ბანკის მმართველთა საბჭოს ან დირექტორთა საბჭოს მიერ მიღებული ღონისძიებების წინააღმდეგ, ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების 271-ე მუხლის პირობების შესაბამისად.

ამასთანავე, ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების 263-ე მუხლი CJEU-ის იურისდიქციის ფარგლებიდან გამორიცხავს რეკომენდაციებსა და დასკვნებს. მას შემდეგ, რაც ბათილად ცნობილი სარჩელი გადაეცემა მართლმსაჯულების სასამართლოს, იგი აფასებს აქტის შესაბამისობას ევროკავშირის სამართალთან. სასამართლოს შეუძლია აქტი გააუქმოს შემდეგი საფუძვლებით: კომპეტენციის არარსებობა (უფლებამოსილების გადაჭარბება); არსებითი პროცედურული მოთხოვნის დარღვევა; ხელშეკრულებების ან მათი გამოყენების შესახებ სამართლის ნებისმიერი ნორმის დარღვევა; უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება.

მოსარჩელეები - ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების 263-ე მუხლი ერთმანეთისგან ასხვავებს მოსარჩელეთა რამდენიმე კატეგორიას:

პრივილეგირებული მოსარჩელეები: წევრი სახელმწიფოები, კომისია, ევროპარლამენტი და საბჭო. ეს მოსარჩელეები „პრივილეგირებულნი“ არიან იმ გაგებით, რომ მათ შეუძლიათ შეიტანონ ბათილად ცნობილი სარჩელი CJEU-ში ყოველგვარი სამართლებრივი ინტერესის მტკიცების გარეშე.

არაპრივილეგირებული მოსარჩელეები (კერძო პირები): ფიზიკურ და იურიდიულ პირებსაც შეუძლიათ მიმართონ სასამართლოს, თუმცა, პრივილეგირებული მოსარჩელეებისგან განსხვავებით, მათ უნდა დაამტკიცონ თავიანთი სამართლებრივი ინტერესი. სადავო აქტი ან უშუალოდ მოსარჩელისკენ უნდა იყოს მიმართული, ან ეხებოდეს მას პირდაპირ და ინდივიდუალურად.

სპეციფიკური მოსარჩელეები: აუდიტორთა სასამართლოს, ევროპის ცენტრალურ ბანკსა და რეგიონთა კომიტეტს შეუძლიათ სარჩელის შეტანა იმ ევროპული აქტების წინააღმდეგ, რომლებიც, მათი აზრით, ლახავს მათ პრეროგატივებს. გარდა ამისა, ევროპის საინვესტიციო ბანკის დირექტორთა საბჭოს შეუძლია გაასაჩივროს ბანკის მმართველთა საბჭოს მიერ მიღებული ზომები.

ახალი კატეგორია (ლისაბონის ხელშეკრულება): ეროვნულ პარლამენტებსა და რეგიონთა კომიტეტს შეუძლიათ შეიტანონ გაუქმების სარჩელი იმ აქტების წინააღმდეგ, რომლებიც, მათი აზრით, ეწინააღმდეგება სუბსიდიარობის პრინციპს.

მოსარჩელეებს სარჩელის წარსადგენად აქვთ ორთვიანი ვადა. ეს ვადა აითვლება აქტის გამოქვეყნების, მოსარჩელისთვის მისი შეტყობინების ან იმ დღიდან, როდესაც ეს აქტი მოსარჩელისთვის ცნობილი გახდა.

აქტის გაუქმება - თუ სარჩელი დასაბუთებულია, სასამართლოს შეუძლია გააუქმოს აქტი მთლიანად ან მხოლოდ მისი ცალკეული დებულებები. გაუქმებულ აქტს ან დებულებებს სამართლებრივი ძალა აღარ გააჩნია. უფრო მეტიც, ინსტიტუტი, ორგანო, უწყება ან ორგანიზაცია, რომელმაც მიიღო ეს აქტი, ვალდებულია შეავსოს წარმოქმნილი სამართლებრივი ვაკუუმი სასამართლოს მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილების შესაბამისად.

უფლებამოსილების განაწილება მართლმსაჯულების სასამართლოსა და გენერალურ სასამართლოს შორის - მართლმსაჯულების სასამართლო განიხილავს: (i) წევრი სახელმწიფოების მიერ ევროპარლამენტის ან საბჭოს წინააღმდეგ შეტანილ სარჩელებს; (ii) ერთი ინსტიტუტის მიერ მეორე ინსტიტუტის წინააღმდეგ შეტანილ სარჩელებს. გენერალურ სასამართლოს აქვს იურისდიქცია პირველი ინსტანციით განიხილოს და გადაწყვიტოს ყველა სხვა ტიპის სარჩელი, კერძოდ, კერძო პირების მიერ შეტანილი საქმეები. © ევროკომისია

ადმინისტრაციულ სისტემებში კონკურენციის კანონმდებლობის აღსრულებაზე პირველადი პასუხისმგებლობა ეკისრება ადმინისტრაციულ ორგანოს. ამგვარ იურისდიქციებში, სააგენტოს გადაწყვეტილებების სასამართლო წესით გასაჩივრების უფლება გამომდინარეობს ადმინისტრაციული აქტების სასამართლო გადახედვის ზოგადი პრინციპიდან.

ბრაზილიაში აღნიშნულ ფუნქციას ასრულებს ეკონომიკური დაცვის ადმინისტრაციული საბჭო. მისი გადაწყვეტილებების გასაჩივრების უფლება ეფუძნება კონსტიტუციის მე-5 მუხლს, რომელიც ადგენს ადმინისტრაციული ქმედებების სასამართლო კონტროლის ფუნდამენტურ გარანტიას. სარჩელის წარდგენა შეუძლია ნებისმიერ დაინტერესებულ მხარეს ფედერალურ სასამართლოებში, ხოლო სააპელაციო წარმოება, კონკრეტული გარემოებების გათვალისწინებით, შესაძლოა გაგრძელდეს რეგიონულ ფედერალურ ტრიბუნალებში, იუსტიციის უმაღლეს სასამართლოსა და ბრაზილიის ფედერალურ უზენაეს სასამართლოში.

ევროკავშირში კონკურენციისმარეგულირებელი ორგანოა ევროკომისია. დაინტერესებულ მხარეს უფლება აქვს გაასაჩივროს მისი გადაწყვეტილებები ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების 256-ე, 263-ე და 264-ე მუხლების საფუძველზე. პირველ ინსტანციაში საქმეს განიხილავს საერთო სასამართლო, ხოლო სააპელაციო ეტაპზე - მართლმსაჯულების სასამართლო, სადაც განხილვა შემოიფარგლება მხოლოდ სამართლებრივი ასპექტებით.

ბათილად ცნობის საფუძვლები მოიცავს: არაუფლებამოსილებას (კომპეტენციის არარსებობა), არსებითი პროცედურული მოთხოვნის დარღვევას, ევროკავშირის სადამფუძნებლო ხელშეკრულებების ან მათი გამოყენებისათვის დადგენილი სამართლებრივი ნორმების დარღვევასა და უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებას (იხ. Roquette Frères v. Council, Maizena v. Council და Pellegrini v. Commission). გარდა ამისა, სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევამ შესაძლოა განაპირობოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს (ECHR) მიერ საქმის ყოვლისმომცველი გადახედვა (იხ. Menarini Diagnostics v. Italy).

შეერთებულ შტატებში კონკურენციის სამართლის აღსრულებაზე ფედერალურ დონეზე უფლებამოსილნი არიან აშშ-ის იუსტიციის დეპარტამენტი (DOJ) და ფედერალური სავაჭრო კომისია (FTC). DOJ-ს არ გააჩნია პირდაპირი გადაწყვეტილების მიღების (კვაზი-სასამართლო) უფლებამოსილება; იგი ახორციელებს საქმეთა მოკვლევას და საჭიროების შემთხვევაში სარჩელით მიმართავს ფედერალურ საოლქო სასამართლოს. ამის საპირისპიროდ, FTC-ს გააჩნია ადმინისტრაციული სამართალწარმოების უფლებამოსილება. ასეთ შემთხვევაში, გადაწყვეტილებას თავდაპირველად იღებს ადმინისტრაციული სამართლის მოსამართლე (ALJ), რის შემდეგაც საქმე შესაძლოა გადახედონ უშუალოდ FTC-ის კომისრებმა.

კომისრების საბოლოო გადაწყვეტილება საჩივრდება ფედერალურ სააპელაციო სასამართლოში. აღსანიშნავია აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს (SCOTUS) უახლესი პრეცედენტი საქმეზე Axon Enterprise, Inc. v. Federal Trade Commission (2023), რომლის მიხედვითაც, აღნიშნული ადმინისტრაციული განხილვის სქემა არ გამორიცხავს ფედერალური საოლქო სასამართლოების იურისდიქციას იმ სარჩელებზე, რომლებიც სადავოდ ხდიან თავად სააგენტოს სტრუქტურის ან მისი უფლებამოსილებების კონსტიტუციურობას.

კონკურენციის სააგენტოს გადაწყვეტილების სასამართლოში გასაჩივრების უფლება, როგორც წესი, გამოიყენება პოსტფაქტუმ, მას შემდეგ, რაც ადმინისტრაციული აქტი საბოლოო ძალას შეიძენს. თუმცა, რიგ იურისდიქციებში, მათ შორის ბრაზილიაში, აშშ-სა და ევროკავშირში, დროებითი ზომები შესაძლოა დაექვემდებაროს დაუყოვნებლივ სასამართლო კონტროლს.

ადმინისტრაციული აქტების ბათილად ცნობის სამართლებრივი მექანიზმები შესაძლოა იყოს შეზღუდული (ვიწრო) ხასიათის, რაც მხოლოდ აქტის კანონიერების გადამოწმების საშუალებას იძლევა. აღნიშნული მოიცავს პროცედურული სამართლიანობის დაცვის, ადმინისტრაციული ორგანოს უფლებამოსილებისა თუ კომპეტენციის ფარგლების შემოწმებას და ხშირად შემოიფარგლება მხოლოდ გადაწყვეტილების გონივრულობის ზედაპირული კონტროლით. ამის საპირისპიროდ, არსებობს სასამართლო გადახედვის ფართო (არსებითი) მიდგომა, რომელიც მოიცავს გადაწყვეტილების მატერიალურ-სამართლებრივ განხილვას, მათ შორის: კონკურენციის ორგანოს მიერ ფაქტობრივი გარემოებების დადგენის სისწორეს, მტკიცებულებათა შეფასებასა და კანონის ინტერპრეტაციას.

აშშ, ბრაზილია და ბელგია ამ უკანასკნელი მოდელის მაგალითებია. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ აშშ-ში ფედერალური სავაჭრო კომისიის (FTC) მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, როგორც წესი, საბოლოოდ მიიჩნევა, თუ ისინი გამყარებულია „არსებითი მტკიცებულებებით“.

გაერთიანებულ სამეფოში ფართო გადახედვის პრინციპი გამოიყენება კარტელებისა და დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების საქმეებში, ხოლო კონცენტრაციების (შერწყმის) კონტროლისას - მხოლოდ შეზღუდული (კანონიერების) გადამოწმების მოდელი. ევროკავშირში ევროკომისიის მიერ ჯარიმების დაწესების შესახებ მიღებული გადაწყვეტილებები, ისევე როგორც კანონის ინტერპრეტაციები, ექვემდებარება სასამართლოს მხრიდან სრულ და არსებით გადახედვას.

2018 წლის პრეცედენტული გადაწყვეტილებით, ესპანეთის უზენაესმა სასამართლომ ასევე დაადგინა, რომ ეროვნულ სასამართლოებს გააჩნიათ ფართო მანდატი კონკურენციის ეროვნული ორგანოს მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების ვალიდურობის შესამოწმებლად. სასამართლო გადახედვის ფართო მასშტაბის პირობებში, სასამართლო ინსტანციები, როგორც წესი, მეტ ნდობას უცხადებენ ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ განხორციელებულ სამართლებრივ და ფაქტობრივ შეფასებებს. აღნიშნული განპირობებულია იმ გარემოებით, რომ კონკურენციის კანონმდებლობა ხშირად მოიცავს ზოგად დებულებებს, რომლებიც სიღრმისეულ ინტერპრეტაციასა და სპეციფიკურ ეკონომიკურ ექსპერტიზას მოითხოვს.

შესაბამისად, სასამართლოებმა შესაძლოა მიიჩნიონ, რომ ადმინისტრაციული ორგანოები ფლობენ უკეთეს რესურსებს ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად და კანონის სწორი გამოყენებისათვის. ვინაიდან კონკურენციის სამართალში არსებული ეკონომიკური თეორიები ხშირად აზრთა სხვადასხვაობას იწვევს - დაწყებული ინტერვენციის ვიწრო (კონსერვატიული) მიდგომებიდან, დასრულებული უფრო აგრესიული სტრატეგიებით - სასამართლოები ხშირად იჩენენ თავშეკავებულობას, თუ დარწმუნდებიან, რომ აღმასრულებელი ორგანოები პროფესიულად უფრო მომზადებულნი არიან მსგავსი დავების გადასაჭრელად.

თუმცა, იმის გათვალისწინებით, რომ კონკურენციის ორგანოები ინდივიდუალურ პირებსა და საწარმოებს უწესებენ სანქციებს და ფაქტობრივად ასრულებენ კვაზი-სასამართლო ფუნქციას, სამართლებრივი სახელმწიფოსა და კანონის უზენაესობის პრინციპები მოითხოვს, რომ სასამართლოებმა აიღონ უფრო მაღალი პასუხისმგებლობა კანონის გამოყენების პროცესში. აღნიშნული განსაკუთრებით აქტუალურია იმ პირობებში, როდესაც კონკურენციის სააგენტოები ხშირად ერთდროულად ასრულებენ გამომძიებლის, ბრალმდებლისა და საკუთარ საქმეებზე გადაწყვეტილების მიმღები ორგანოს როლს.

„ევროკავშირში საერთო სასამართლო, როგორც წესი, ევროკომისიას ანიჭებს გარკვეულ დისკრეციულ უფლებამოსილებას რთული ეკონომიკური საკითხების შეფასებისას. თუმცა, აღნიშნული არ გულისხმობს სასამართლო კონტროლისაგან თავის არიდებას სააგენტოს მიერ ეკონომიკური მონაცემების გამოყენების პროცესში (იხ. Commission v. Tetra Laval BV). საქმეში CK Telecoms UK Investments v. Commission, საერთო სასამართლომ განახორციელა კომისიის ფაქტობრივი შეფასებების სიღრმისეული რევიზია და დაასკვნა, რომ მარეგულირებელმა გამოიყენა მტკიცების არასწორი სტანდარტი.

მართალია, მართლმსაჯულების სასამართლომ მოგვიანებით გააუქმა ეს გადაწყვეტილება, თუმცა მან მაინც დაადასტურა პრინციპი, რომ ევროკავშირის სასამართლოებს აქვთ უფლებამოსილება, საფუძვლიანად განიხილონ კომისიის მიერ წარმოდგენილი ეკონომიკური მტკიცებულებები და იმ სამართლებრივი ცნებების ინტერპრეტაცია, რომლებიც ეკონომიკურ ანალიზს ეფუძნება (იხ. Commission v. CK Telecoms UK Investments).

ბრაზილიაში სასამართლო ხელისუფლება ყოველთვის არ იჩენს თავშეკავებულობას (Judicial Deference) ეკონომიკური დაცვის ადმინისტრაციული საბჭოს (CADE) გადაწყვეტილებების მიმართ. Cascol-ის საქმეში უზენაესმა სასამართლომ (STJ) განმარტა, რომ მარეგულირებელი სააგენტოების გადაწყვეტილებები უნდა სარგებლობდნენ მაღალი ნდობით, ვინაიდან ეს ორგანოები განიხილავენ კომპლექსურ, პოლიცენტრულ საკითხებს, რომელთა ტექნიკური და პოლიტიკური ასპექტების შესაფასებლად სასამართლოებს შესაბამისი ექსპერტიზა არ გააჩნიათ.

მიუხედავად ამისა, აღნიშნული მიდგომა კრიტიკის საგნად იქცა, რადგან კონკრეტული დავა ეხებოდა დომინანტური მდგომარეობის სავარაუდო ბოროტად გამოყენებას და არა წმინდა ეკონომიკურ რეგულირებას. სხვადასხვა ინსტანციის სასამართლოების პრაქტიკა ხშირად ეწინააღმდეგება ამგვარ ფართო თავშეკავებულობის სტანდარტს (იხ. მაგალითად, საქმეები: TRF1 AC 2005.34.00.015042-8/DF, TRF1 AP 0016643-24.1998.4.01.3400), სადაც CADE-ს გადაწყვეტილებები გაუქმდა იმ მოტივით, რომ სასამართლომ მიზანშეწონილად მიიჩნია სააგენტოს მიერ წარმოდგენილი ფაქტებისა და მტკიცებულებების არსებითი გადახედვა.

საპროცესო სამართლიანობა აგრეთვე წარმოადგენს სარჩელის ბათილად ცნობის რელევანტურ

საფუძველს. იგი გულისხმობს სათანადო სამართლებრივი პროცესის ისეთი ფუნდამენტური პრინციპების უგულებელყოფას, როგორიცაა გამჭვირვალობა, სამართლიანი მოპყრობა და დაცვის უფლება.

მაგალითად, საქმეში United Parcel Service, Inc. v. Commission, ევროკავშირის საერთო სასამართლომ დაადგინა, რომ ევროკომისიის მიერ შერწყმის შედეგების შესაფასებლად გამოყენებული ეკონომეტრიკული მოდელების მეთოდოლოგიის გაუმჟღავნებლობამ გამოიწვია მხარეთა სამრთალწარმოების (დაცვის) უფლებების დარღვევა. ბრაზილიის სასამართლო პრაქტიკაში ასევე გვხვდება ეკონომიკური დაცვის ადმინისტრაციული საბჭოს (CADE) გადაწყვეტილებების ბათილად ცნობის პრეცედენტები საპროცესო საფუძვლით.

„სამრეწველო გაზების“ საქმეში სასამართლომ გააუქმა სავარაუდო კარტელური გარიგებისთვის დაკისრებული დაახლოებით 1 მილიარდი აშშ დოლარის ოდენობის ჯარიმა, ვინაიდან დადგინდა, რომ ძირითადი მტკიცებულებები უკანონო გზით იყო მოპოვებული. ანალოგიურად, Gerdau-ს საქმეში კარტელის შესახებ მიღებული გადაწყვეტილება გაუქმდა იმ მოტივით, რომ CADE-მ არ დააკმაყოფილა დაინტერესებული მხარის შუამდგომლობა საექსპერტო მტკიცებულებების წარმოდგენის თაობაზე, რაც სასამართლომ მხარის საპროცესო უფლებების დარღვევად შეაფასა.