ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების (TFEU) 101-ე მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, აკრძალულია ეკონომიკურ აგენტებს შორის გაფორმებული ისეთი შეთანხმებები, რომლებიც ზღუდავს კონკურენციას და შესაძლოა უარყოფითი გავლენა მოახდინოს წევრ სახელმწიფოებს შორის ვაჭრობაზე. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, ასეთი შეთანხმებები ბათილია (void), გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც მათზე ვრცელდება საგამონაკლისო წესი 101-ე მუხლის მე-3 პუნქტით დადგენილი გარკვეული პირობების საფუძველზე. © ევროკომისია

ბათილობის პრინციპი ხელს უშლის მხარეებს იმ ხელშეკრულების აღსრულებაში, რომელიც წარმოადგენს კონკურენციის კანონმდებლობის დარღვევას. აღნიშნული შეესაბამება სახელშეკრულებო სამართლის ზოგად პრინციპს, რომლის თანახმად, ხელშეკრულება ბათილია, თუ მისი შესრულება შეუძლებელია უკანონო ქმედებაში მონაწილეობის გარეშე. ბევრ იურისდიქციაში ბათილობა ცალსახად არის განსაზღვრული კონკურენციის შემზღუდველი შეთანხმებების აკრძალვის ფარგლებში და ვრცელდება იმისდა მიუხედავად, მიიღო თუ არა კონკურენციის ორგანომ წინასწარი გადაწყვეტილება მოცემულ შეთანხმებასთან დაკავშირებით. მაგალითად, TFEU-ს 101(2) მუხლი აცხადებს, რომ „ნებისმიერი შეთანხმება ან გადაწყვეტილება, რომელიც აკრძალულია ამ მუხლის შესაბამისად, ავტომატურად ბათილია“.

ევროკავშირის საქმეში Courage v. Crehan, ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლომ დაადგინა, რომ ნებისმიერ ხელშემკვრელ მხარეს შეუძლია მოითხოვოს იმ კონტრაქტის ბათილად ცნობა, რომელიც არღვევს TFEU-ს 101(1) მუხლს. კონკურენციის სამართლის დარღვევით გამოწვეული ბათილობა სულაც არ ნიშნავს ხელშეკრულების სრულ ბათილობას. საქმეში Société Technique Minière დადგინდა, რომ ბათილობა ეხება მხოლოდ ხელშეკრულების აკრძალულ პუნქტებს. ამრიგად, ხელშეკრულება მთლიანად ბათილია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დარჩენილი პირობების შესრულება შეუძლებელია აკრძალული დებულებების გარეშე. ეს მიდგომა საყოველთაოდ არის აღიარებული კონკურენციის სამართლის რეჟიმებში მთელ მსოფლიოში.

განცალკევებადობის პრინციპი უმნიშვნელოვანესია, რადგან იგი გულისხმობს, რომ ხელშეკრულების ფარგლებში არსებული მცირე ან მეორეხარისხოვანი ვალდებულების უკანონობა არ იწვევს სამართლებრივ გაურკვევლობასა და მთლიანი დოკუმენტის ბათილობას. ავსტრალიაში განცალკევებადობის საკითხი დარეგულირებულია „კონკურენციისა და მომხმარებელთა შესახებ აქტის“ 4L მუხლით, რომელიც მოითხოვს, რომ ხელშეკრულების დარჩენილი პირობები შენარჩუნდეს ძალაში და აღსრულდეს მაქსიმალურად შესაძლო მოცულობით.

პრაქტიკაში განცალკევებადობის პრინციპის გამოყენების მექანიზმები იურისდიქციების მიხედვით მნიშვნელოვნად განსხვავდება და ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოების ეროვნული სასამართლოების კომპეტენციას განეკუთვნება. სასამართლოებმა უნდა გადაწყვიტონ არა მხოლოდ შეთანხმების კონკრეტული ნაწილის შენარჩუნების საკითხი, არამედ შეაფასონ გავლენა იმ მჭიდროდ დაკავშირებულ კონტრაქტებზე, რომლებიც თავისთავად არ ეწინააღმდეგება კონკურენციის სამართალს, თუმცა მათი ფუნქციონირება დამოკიდებულია აკრძალულ დებულებებზე (მაგალითად, ხელშეკრულებები ბიზნესსა და მის მომხმარებლებს შორის). Lamadrid de Pablo და L. Ortiz Blanco-ს კვლევამ (Nullity/Voidness) გამოავლინა არსებითი განსხვავებები იმაში, თუ როგორ ახორციელებენ ევროკავშირის ეროვნული სასამართლოები დებულებების განცალკევებას, რაც განპირობებულია განსხვავებული სამართლებრივი მიდგომებითა და სასამართლო დისკრეციის ფართო ფარგლებით.

საქმეში Passmore v. Morland (1999) სასამართლომ დაადგინა, რომ კონკურენციის კანონმდებლობით გამოწვეული ხელშეკრულების ბათილობა წარმოადგენდა გარდამავალ პრინციპს. ამის საპირისპიროდ, გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის (BGB) 139-ე მუხლი ადგენს სრული ბათილობის პრეზუმფციას, თუ არ დადასტურდება, რომ მხარეები ხელშეკრულებას აკრძალული დებულებების გარეშეც დადებდნენ. ნიდერლანდების სასამართლოები ასევე კონსერვატიულ მიდგომას იყენებენ იმ შემთხვევებში, როდესაც კონკურენციის საწინააღმდეგო პუნქტები ძირითადი შეთანხმების არსებით ნაწილს შეადგენს.

იმ ხელშეკრულებებთან მიმართებით, რომლებიც დაკავშირებულია კონკურენციის საწინააღმდეგო ქმედებებთან, თუმცა თავისთავად არ წარმოადგენს დარღვევას, სასამართლოები, როგორც წესი, მყარი დასაბუთების გარეშე არ ერევიან. მაგალითად, აშშ-ის კონკურენციის სამართალი არ უშვებს ბიზნესსუბიექტების მიერ შერმანის აქტის გამოყენებას სახელშეკრულებო ვალდებულებებისგან თავის არიდების „ფარად“, თუ უშუალოდ ხელშეკრულების აღსრულება არ წარმოადგენს კანონდარღვევას. შესაბამისად, საქმეში Kelly v. Kosuga (1959), კარტელის ორ წევრს შორის 50 ვაგონი ხახვის ნასყიდობის დასრულებული გარიგება ბათილად არ იქნა მიჩნეული, მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული ტრანზაქცია მიწოდების შეზღუდვისა და ფასების ხელოვნური ზრდისკენ მიმართული შეთქმულების ინსტრუმენტს წარმოადგენდა. სასამართლოს დასაბუთებით, გარიგება წარმოადგენდა „ხახვის დასრულებულ გაყიდვას სამართლიან ფასად“, თავად ხელშეკრულება არ არღვევდა შერმანის აქტს და შეთანხმების გაუქმება წაახალისებდა ოპორტუნისტულ ქცევას, რაც მხარეებს საშუალებას მისცემდა, უსასყიდლოდ დაუფლებოდნენ სხვის საკუთრებას ნასყიდობის საფუძვლით.

ბათილობის პრინციპს შესაძლოა მსგავსი სამართლებრივი ეფექტი ჰქონდეს დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების შემთხვევაშიც, მაგალითად, იმ პირობების ბათილად ცნობისას, რომლებიც ბაზრიდან განდევნის ეფექტს წარმოშობს არსებით საშუალებასთან მიმართებაში. თუმცა, ბათილობის ავტომატური ხასიათი პირდაპირ არ არის ასახული ევროკავშირის ფუნქციონირების შესახებ ხელშეკრულების (TFEU) 102-ე მუხლში და მისი მოქმედება, როგორც წესი, არ არის ზოგადი ხასიათის; იგი წარმოიშობა კონკურენციის ორგანოს ან სასამართლოს კონკრეტული გადაწყვეტილების საფუძველზე.

გაერთიანებული სამეფოს საქმეში English Welsh & Scottish Railway Ltd v. E.On (2007), ინგლისის უმაღლესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ 101-ე მუხლით გათვალისწინებული დებულებების განცალკევების წესები, აღნიშნული მიზნებისთვის, თანაბრად ვრცელდება TFEU-ს 102-ე მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებზეც.