2002/19/EC დირექტივის მე-13 მუხლის საფუძველზე, მე-4 და მე-5 ბაზრებზე დაწესებული ვალდებულებები წვდომასთან დაკავშირებულ ფასწარმოქმნასთან მიმართებით, მნიშვნელოვნად განსხვავდება ევროკავშირის წევრ ქვეყნებს შორის. ეს სხვაობა არ არის განპირობებული ამ ქვეყნების ეროვნული თავისებურებებით. ამ კონტექსტში, კომისია, 2002/21/EC დირექტივის მე-7 მუხლით მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში, მუდმივად მოუწოდებს კომუნიკაციების ეროვნულ მარეგულირებელ ორგანოებს (NRA):

(i) გამოიყენონ დანახარჯების აღრიცხვის სათანადო მეთოდები და უზრუნველყონ წვდომის პროდუქტებზე თანმიმდევრული ფასწარმოქმნა ერთი და იმავე ღირებულებათა ჯაჭვის გასწვრივ, რათა დაცული იყოს „ინვესტიციების კიბის“ პრინციპი (investment ladder principle);

(ii) შესაბამისი დანახარჯების მოდელის პრინციპები თანმიმდევრულად გამოიყენონ ყველა რელევანტურ მონაცემზე; და

(iii) აღიარონ თანამედროვე, ეფექტიანი ქსელის დანახარჯების გამოყენების მნიშვნელობა წვდომის ფასების (ტარიფების) დადგენისას. © EUR Lex

ავსტრალიაში მოქმედებს დანახარჯებზე დაფუძნებული წვდომის მრავალი რეჟიმი, რომლებიც სხვადასხვა ინდუსტრიას მოიცავს ფედერალურ, შტატებისა და ტერიტორიულ დონეზე. ცენტრალურ მექანიზმს წარმოადგენს წვდომის ეროვნული რეჟიმი (NAR), რომელიც რეგულირდება „კონკურენციისა და მომხმარებელთა შესახებ 2010 წლის აქტის“ (CCA) IIIA ნაწილით. ხელმისაწვდომობის მიზანი განსაზღვრულია 44AA მუხლით: „ინფრასტრუქტურის ეკონომიკურად ეფექტიანი ფუნქციონირების, გამოყენებისა და მასში ინვესტირების ხელშეწყობა, რაც თავის მხრივ უზრუნველყოფს ეფექტიან კონკურენციას ზედა და ქვედა დონის ბაზრებზე“. წვდომის კრიტერიუმები (მუხლი 44CA) მიუთითებს „მინიმალურ დანახარჯზე ნებისმიერ ორ ან მეტ ობიექტთან შედარებით“, რაც მოიცავს „ობიექტის მრავალჯერადი მომხმარებლის ყოლასთან დაკავშირებულ ყველა ხარჯს“, ასევე გავლენას ინვესტიციებზე, ადმინისტრაციულ და შესაბამისობის ხარჯებს.

ავსტრალიის ძირითადი იურიდიული ინსტიტუტები, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან NAR-ის აღსრულებაზე CCA-ს ფარგლებში, არიან:

ავსტრალიის კონკურენციისა და მომხმარებელთა კომისია (ACCC) - II ნაწილის საფუძველზე;

ეროვნული კონკურენციის საბჭო (NCC) - IIA ნაწილის საფუძველზე;

ავსტრალიის კონკურენციის ტრიბუნალი (ACT) - III ნაწილის საფუძველზე;

ავსტრალიის ფედერალური სასამართლო - IIIA ნაწილის F ქვედანაყოფის საფუძველზე.

IIIA ნაწილი და NCC სათავეს იღებს 1995 წლის „კონკურენციის პოლიტიკის რეფორმის აქტიდან“, რომელიც ეფუძნება ეროვნულ კონკურენციის პოლიტიკას. NCP-ის ინიცირება მოხდა „ჰილმერის მიმოხილვის“ საფუძველზე, რომელიც 1993 წლის აგვისტოში წარედგინა ავსტრალიის ფედერალურ და შტატების მთავრობებს. პროცესი დასრულდა 1995 წლის აპრილში „კონკურენციის პრინციპების შეთანხმების“ და ქცევის კოდექსის მიღებით, სადაც CPA-ის მე-6 პუნქტით გაიწერა NAR-ის შექმნის საფუძვლები.

ACCC აღწერს მოქმედ წვდომის ეროვნულ რეჟიმს, როგორც: „მესამე მხარის კანონიერ უფლებას, მიიღოს წვდომა გარკვეულ ინფრასტრუქტურულ მომსახურებაზე გონივრული პირობებით“; აღნიშნული ხორციელდება „დეკლარირების“, „ნებაყოფლობითი ვალდებულების“ ან „სახელმწიფო დაშვების რეჟიმის“ მეშვეობით. ხელშეკრულების არსებით პირობას წარმოადგენს ფასი. 2022 წლის მარტის საქმეში NCC-მ განმარტა: „ქვედა ზღვარი უნდა ასახავდეს მინიმალურ ფასს, რომლითაც ოპერატორს შეუძლია შესაბამისი მომსახურების გაწევა ზარალის გარეშე, ხოლო ზედა ზღვარი უნდა ასახავდეს მაქსიმალურ სამართლიან ფასს, რომელიც ოპერატორმა შეიძლება მოითხოვოს მომსახურების მიწოდებისთვის“.

CCA-ს 44ZZCA მუხლი მოითხოვს, რომ NAR-ის ფარგლებში: „რეგულირებადი დაშვების ტარიფები დაწესდეს იმგვარად, რომ რეგულირებადი მომსახურებიდან მიღებული მოსალოდნელი შემოსავალი იყოს სულ მცირე ეფექტიანი დანახარჯების დასაფარად საკმარისი და მოიცავდეს ინვესტიციის ამონაგებს, მარეგულირებელ და კომერციულ რისკებს“. 2022 წლის აპრილის საქმეში ACT ხაზს უსვამს ამ ნორმის პრაქტიკულ გამოყენებას: „მაქსიმალური დასაშვები შემოსავლის გამოსათვლელად გამოყენებული უნდა იქნეს „საშენი ბლოკების მოდელი“. სასამართლომ დაამატა, რომ მოდელში გათვალისწინებული უნდა იყოს შემდეგი კომპონენტები:

RAB - რეგულირებადი აქტივების ბაზა;

CapEx - ფაქტობრივი და საპროგნოზო კაპიტალური დანახარჯები;

INT - გაწეული პროცენტი;

CPI - საპროგნოზო ინფლაცია;

DPN - საპროგნოზო ამორტიზაცია;

ULA - აქტივების სასარგებლო მომსახურების ვადა;

WACC - კაპიტალის საშუალო შეწონილი ღირებულება;

OpEx - საპროგნოზო საოპერაციო დანახარჯები;

MCE - მატერიალური ცვლილების გარემოება.

როგორც წესი, ყველა ეს კომპონენტი BBM-ში შემდეგი სახით ერთიანდება:

საშენი ბლოკების მოდელი (BBM) გაანგარიშებისას გამოიყენება შემდეგი ფორმულა:

BBM = [CPI - X] x MAR, სადაც CPI არის სამომხმარებლო ფასების ინდექსი, ხოლო X - ეფექტიანობის x-ფაქტორი.

მაქსიმალური დასაშვები შემოსავალი (MAR) იანგარიშება შემდეგნაირად:

MAR = OpEx + კაპიტალის ამონაგები (RNK) + კაპიტალის დაბრუნება (RFK), სადაც:

OpEx მოიცავს დანახარჯებს INT (პროცენტი), MCE (მატერიალური ცვლილების გარემოება) და TAX (გადასახადები) კომპონენტებისთვის;

RFK (კაპიტალის დაბრუნება) = [RAB – DPN];

RNK (კაპიტალის ამონაგები) = [RAB x WACC];

RAB (აქტივების ბაზა) და DPN (ამორტიზაცია) ორივე დამოკიდებულია ULA-ზე (აქტივების სასარგებლო მომსახურების ვადა).

WACC წარმოადგენს კაპიტალისა და ვალის ღირებულების საშუალო შეწონილ ფუნქციას, სადაც საკუთარი კაპიტალის ღირებულება იანგარიშება CAPM მოდელით:

Re = Rf + [β x Rm], სადაც:

Re - მოსალოდნელი ამონაგები; Rf - რისკისგან თავისუფალი განაკვეთი; β - სისტემური რისკის კოეფიციენტი; Rm - საბაზრო რისკის პრემია.

ავსტრალიის ენერგეტიკულმა მარეგულირებელმა (AER) 2017 წლის ნოემბერში მოამზადა მიმოხილვა BBM-ის შესახებ. დოკუმენტში აღნიშნულია, რომ რეგულირების მიზანია „მომხმარებელთა გრძელვადიანი ინტერესების ხელშეწყობა“, რისთვისაც „შემოსავლები უნდა ასახავდეს ეფექტიან დანახარჯებსა და მომსახურების ხარისხის შესაბამის დონეს“. მარეგულირებლის განმარტებით, ამ მიზნების მისაღწევად შესაძლოა სხვადასხვა მოდელის გამოყენება, თუმცა ძირითად სტანდარტს სწორედ საშენი ბლოკების მოდელი წარმოადგენს. BBM გამოიყენება როგორც საორიენტაციო ნიშანი (Benchmark) ACCC-ისა და NCC-ის მიერ ტარიფების დადგენისას, ისევე როგორც სხვა დანახარჯებზე დაფუძნებული წვდომის პროცესებში ავსტრალიის ყველა დონეზე.

AER-ის მონაცემებით, ტიპურ საშენ ბლოკებში ხარჯების პროპორციები შემდეგნაირად ნაწილდება: „კაპიტალის ამონაგები“ - 52.8%, „საოპერაციო დანახარჯები“ - 29.9%, „კაპიტალის დაბრუნება“ (ამორტიზაცია) - 11.1%, „საგადასახადო ვალდებულებები“ - 4.0% და „შემოსავლების კორექტირება“ - 2.2%. მასშტაბურობისა და სირთულის გამო, კაპიტალის კომპონენტი ნებისმიერი CBA პროცესის ცენტრალური ასპექტი გახდა. AER-ის მაგალითში კაპიტალი ხარჯების 63.9%-ს შეადგენს, ხოლო „კაპიტალის ამონაგები“ ამ წილის 82.6%-ია. შესაბამისად, თანამედროვე CBA დიდწილად ეფუძნება RAB, WACC, CAPM მოდელებსა და მათ შემადგენელ ელემენტებს.

ავსტრალიის ენერგეტიკულ მარეგულირებელთან (AER) დაკავშირებული ინსტიტუტია ავსტრალიის ენერგეტიკული ბაზრის კომისია (AEMC), რომელმაც 2009 წელს დაინტერესებულ მხარეთა გამოკითხვის საფუძველზე შეაფასა BBM-ის დადებითი და უარყოფითი მხარეები. კომისიამ აღნიშნული მოდელი განმარტა, როგორც: „მიდგომა, რომელიც გულისხმობს ეფექტიანი დანახარჯების პროგნოზირებას შემოსავლებისა და ტარიფების დასადგენად, მარეგულირებელი პერიოდის თითოეული წლისთვის ხარჯების კატეგორიების ან „საშენი ბლოკების“ გამოყენებით“.

დადებითი ასპექტები: AEMC-ის დასკვნით, BBM: „მიიჩნევა შედარებით პირდაპირ, სტაბილურ, გარკვეულ და გასაგებ პროცესად, რომელიც მომსახურების მიმწოდებლებს (პროვაიდერებს) ხარჯების ეფექტიანობის ოპტიმიზაციისთვის საკმარის სტიმულს აძლევს“.

უარყოფითი ასპექტები: მოდელის ნაკლოვანებებს შორის გამოიკვეთა შემდეგი: „იგი ვერ უზრუნველყოფს ინოვაციების ადეკვატურ მხარდაჭერას; არსებობს რისკი, რომ მარეგულირებელმა ეფექტიანი ტარიფები ზედმეტად დაბალ ნიშნულზე დააწესოს, რაც გამოიწვევს შემოსავლების დეფიციტს; ასევე, მარეგულირებელი ორგანო განიცდის ინფორმაციულ ასიმეტრიას“.

AEMC-მა ასევე აღნიშნა პროცესთან დაკავშირებული ხარჯები: „მოკვლევის პირდაპირი დანახარჯები მერყეობდა 2-დან 5 მილიონ აშშ დოლარამდე, ხოლო ირიბმა ხარჯებმა შესაძლოა 15.7 მილიონ აშშ დოლარს მიაღწიოს“.

პროდუქტიულობის კომისიამ (PC) წვდომის ეროვნული რეჟიმი (NAR) ორჯერ განიხილა და შესაბამისი ანგარიშები 2001 წლის სექტემბერსა და 2013 წლის ოქტომბერში მოამზადა. ბოლო ანგარიშში კომისიამ აღნიშნა: „პრაქტიკაში NAR-ის ეფექტიანობის შესახებ ემპირიული მტკიცებულებები შეზღუდულია, რის გამოც ეკონომიკური შედეგების რაოდენობრივი დადგენა შეუძლებელი აღმოჩნდა“. ამასთან, კომისიამ ხაზგასმით მიუთითა, რომ „სახელმწიფო ინტერვენცია გარკვეულ დანახარჯებთან არის დაკავშირებული“.

აღნიშნული მოიცავს „მნიშვნელოვან ადმინისტრაციულ ხარჯებს“, კერძოდ, ეროვნული კონკურენციის საბჭოს მიერ გაწეულ ხარჯებს, რაც ყოველწლიურად 2-დან 4 მილიონ დოლარამდე მერყეობს. მიუხედავად ამისა, პროდუქტიულობის კომისიამ გასცა რეკომენდაცია NAR-ის შენარჩუნების შესახებ, ვინაიდან რეჟიმს „შეუძლია აღმოფხვრას ბუნებრივი მონოპოლიით გამოწვეული ეფექტიანი კონკურენციის არარსებობა იმ ინფრასტრუქტურული მომსახურების ბაზრებზე, სადაც მესამე მხარის დაშვება აუცილებელია მომიჯნავე (დამოკიდებულ) ბაზრებზე კონკურენციის უზრუნველსაყოფად“.