მოსარჩელის მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა, როგორც წესი, სამი დამოუკიდებელი ელემენტისგან შედგება. პირველი ეს არის სამართალდარღვევის შედეგად მოსარჩელის დანახარჯების ზრდა (ე.წ. ზედმეტი საფასური - overcharge), რაც იურიდიული თვალსაზრისით წარმოადგენს რეალურ ზიანს ანუ პირდაპირ ზარალს. აღნიშნული ზიანი შესაძლოა წარმოიშვას უშუალოდ, ან მიწოდების ჯაჭვის ზედა რგოლში ფასის გადაკისრების შედეგად იმ პირდაპირი თუ არაპირდაპირი მყიდველის მიერ, რომელიც თავად ამარაგებს მოსარჩელეს. მეორე ზედმეტი საფასურით გამოწვეული უარყოფითი გავლენა შესაძლოა შემცირდეს, თუ მოსარჩელე ამ ზედმეტ დანახარჯს მთლიანად ან ნაწილობრივ საკუთარ მომხმარებლებს გადააკისრებს ფასების გაზრდის გზით. ეს არის ფასის გადაკისრების ეფექტი. მიუხედავად იმისა, რომ მიწოდების ჯაჭვის ქვედა რგოლში ფასის ასეთი გადაკისრება ამცირებს კონკრეტული მოსარჩელის რეალურ ზიანს, ეს ხდება ჯაჭვის კიდევ უფრო ქვედა რგოლის დაზარალების ხარჯზე. ფაქტობრივად, მიწოდების ჯაჭვის ერთ დონეზე ფასის გადაკისრების ეფექტი ნიშნავს მომდევნო ქვედა დონისთვის ზუსტად იმავე მოცულობის ზედმეტი საფასურის წარმოშობას ეს ერთი მედლის ორი მხარეა. შესაბამისად, სასამართლო დავის პროცესში ფასის გადაკისრება შესაძლოა გამოყენებულ იქნეს როგორც „თავდასხმის იარაღი“, როდესაც არაპირდაპირი მყიდველი ამტკიცებს, რომ ზედა რგოლში ფასის გადაკისრების გამო მას ზიანი მიადგა, ან როგორც „თავდაცვის საშუალება“, როდესაც მოპასუხე მიუთითებს, რომ მოსარჩელის მიერ ქვედა რგოლისთვის ფასის გადაკისრებამ შეამცირა ამ უკანასკნელის მიერ განცდილი რეალური ზიანი. მესამე იმის გათვალისწინებით, რომ ფასის გადაკისრების შედეგად მოსარჩელე, როგორც წესი, კარგავს გაყიდვების მოცულობას, იგი ასევე კარგავს ამ გაყიდვებიდან მისაღებ მარჟას (მოგებას). გაყიდვების მოცულობის ეს ე.წ. „მოცულობის ეფექტი“ იურიდიულად წარმოადგენს მიუღებელ შემოსავალს და შედის მიყენებული ზიანის საერთო გაანგარიშებაში. როდესაც კომპანია ზრდის ფასებს, ის თითქმის ყოველთვის განიცდის გაყიდვების მოცულობის კლებას. სწორედ გაყიდვების მოსალოდნელი კლების მასშტაბი, რაც დამოკიდებულია ფასის ზრდის მიმართ კომპანიის პროდუქციაზე მოთხოვნის მგრძნობელობაზე (ელასტიურობაზე), განსაზღვრავს პირველ რიგში ფასის გადაკისრების ხარისხსა და ფარგლებს. (ზარალის გადაკისრების კვლევა, საბოლოო ანგარიში, RBB Economics და Cuatrecasas, Goncalves Pereira, 2016)

ნებისმიერ პირს, რომელიც ზარალდება კონკურენციის კანონმდებლობის დარღვევის შედეგად (მაგალითად: ფასების ფიქსირების კარტელი, დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენება), აქვს უფლება მოითხოვოს მიყენებული ზიანის სრული კომპენსაცია. ზიანის გადაკისრების კონტექსტში, სამართლებრივი და ეკონომიკური თვალსაზრისით, აქტუალურია ზიანის სამი ძირითადი ელემენტი:

ფაქტობრივი დანაკლისი (Damnum Emergens): გამოწვეული ფასნამატით (ზედმეტი გადასახადი), რაც წარმოადგენს სხვაობას ტრანზაქციის ფაქტობრივ ფასსა და იმ სავარაუდო ფასს შორის, რომელიც იარსებებდა დარღვევის არარსებობის პირობებში;

გადაკისრების ეფექტი (Passing-on Effect): მექანიზმი, რომლის მეშვეობითაც მოსარჩელეს შეუძლია სრულად ან ნაწილობრივ გადააკისროს აღნიშნული ფასნამატი საკუთარ კლიენტებზე, რეალიზებული პროდუქციის ან მომსახურების ღირებულების შესაბამისი ზრდის გზით;

მიუღებელი შემოსავალი (Lucrum Cessans): მოგების დანაკარგის კომპენსაცია, რომლის მოთხოვნის უფლებაც აქვს პირდაპირ მყიდველს, თუ ფასების ზრდის შედეგად მან განიცადა გაყიდვების მოცულობის შემცირება (ე.წ. „მოცულობის ეფექტი“).

რესტიტუციისა და კომპენსაციის პრინციპები - სრული კომპენსაციის პრინციპი მოითხოვს, რომ პირდაპირი და არაპირდაპირი მყიდველები აღდგნენ იმ ქონებრივ მდგომარეობაში, რომელშიც ისინი იქნებოდნენ კონკურენციის დარღვევის არარსებობის პირობებში. აღნიშნული მიდგომა მიზნად ისახავს როგორც არასრულფასოვანი, ისე ზედმეტი კომპენსაციის თავიდან აცილებას და უზრუნველყოფს, რომ სამართალდამრღვევს არ დაეკისროს ორმაგი პასუხისმგებლობა ერთი და იმავე ქმედებისთვის.

შესაბამისად, არაპირდაპირ მყიდველს, რომელზეც მოხდა ფასნამატის გადაკისრება, აქვს უფლება მოითხოვოს კომპენსაცია დამრღვევისგან („ხმლის“ სცენარი), ხოლო მოპასუხეს უფლება აქვს დაეყრდნოს ზიანის გადაკისრების ფაქტს, რათა გააბათილოს პირდაპირი მყიდველის პრეტენზია ზიანის ანაზღაურების შესახებ („ფარის“ სცენარი). მტკიცების ტვირთი ეკისრება იმ მხარეს, რომელიც ეყრდნობა შესაბამის არგუმენტს: მოსარჩელეს - „ხმლის“, ხოლო მოპასუხეს - „ფარის“ შემთხვევაში.

ეკონომიკური თეორიის თანახმად, გადაკისრების ეფექტის არსებობა და მასშტაბი (ფასისა და მოცულობის ცვლილება) განისაზღვრება მრავალი ფაქტორით, მათ შორის:

კონკურენციის ბუნება და ინტენსივობა: იმ ბაზრებზე, სადაც პირდაპირი ან არაპირდაპირი მყიდველები მოქმედებენ (მაგალითად, არასრულყოფილი კონკურენცია და დიფერენცირებული საქონელი, როგორც წესი, განაპირობებს გადაკისრების დაბალ კოეფიციენტს);

დანახარჯების სტრუქტურა: ფასნამატის დაქვემდებარებული ხარჯების ბუნება (ფიქსირებული ან ცვალებადი დანახარჯები) და ის, თუ რამდენად მოიცავს ზედმეტი გადასახადი მთელ ინდუსტრიას;

მოთხოვნის ელასტიურობა: კავშირი მოთხოვნასა და ფასის დონეს შორის;

დამატებითი ფაქტორები: ფასის კორექტირების (ე.წ. მენიუს) ხარჯები, საწარმოო სიმძლავრეები, ვერტიკალური ინტეგრაციის ხარისხი, ფასების სახელმწიფო რეგულირება და მიწოდების ჯაჭვის სხვადასხვა დონეზე გადაწყვეტილების მიღების დროითი ინტერვალები.

სამართლებრივი შეფასება და საერთაშორისო პრაქტიკა - აღნიშნული ფაქტორების გავლენა ინდივიდუალურია ყოველი კონკრეტული შემთხვევისთვის, რის გამოც საბოლოო შედეგები შესაძლოა არაერთგვაროვანი იყოს. გარდა ამისა, ზიანის სამართლებრივი შეფასებისას, ნებისმიერ გათვალისწინებულ სარგებელსა და მიყენებულ ზიანს შორის უნდა არსებობდეს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი.

აშშ-ის მიდგომა: ზიანის გადაკისრების ეფექტის დადგენის სირთულის გამო, აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ საქმეში Hanover Shoe უარყო გადაკისრების, როგორც თავდაცვის მექანიზმის გამოყენება და მოსარჩელეს მისცა უფლება, მოეთხოვა სრული ფასნამატის ანაზღაურება. მოგვიანებით, პრეცედენტით Illinois Brick, სასამართლომ დაადგინა, რომ ფედერალური ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობით ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება მხოლოდ პირდაპირ მყიდველებს აქვთ, რათა თავიდან იქნეს აცილებული მოპასუხის მრავალჯერადი პასუხისმგებლობის რისკი. აღსანიშნავია, რომ ეს მიდგომა საკამათოა და წინააღმდეგობაში მოდის აშშ-ის მრავალი შტატის კონკურენციის კანონმდებლობასთან, რომელიც არაპირდაპირ მყიდველებსაც აძლევს ზიანის ანაზღაურების უფლებას. ევროკავშირის მიდგომა:

აშშ-ისგან განსხვავებით, ევროკავშირის სამართალი აღიარებს როგორც არაპირდაპირი მყიდველების მოთხოვნის უფლებას, ისე მოპასუხის მიერ გადაკისრების ეფექტის თავდაცვის მექანიზმად გამოყენებას. აღნიშნული სტანდარტი გამყარებულია 2014/104/EU დირექტივით (თავი IV), რომელიც წევრმა სახელმწიფოებმა საკუთარ კანონმდებლობაში ასახეს. ევროპული სასამართლო პრაქტიკის მნიშვნელოვანი მაგალითებია გერმანიის (ORWI), გაერთიანებული სამეფოს და ნიდერლანდების (TenneT v ABB) საქმეები, რომლებმაც ჩამოაყალიბეს ზიანის გადაკისრების შეფასების თანამედროვე ჩარჩო.

ზიანის გადაკისრების, როგორც თავდაცვის მექანიზმის გამოყენება, როგორც წესი, ვიწრო ინტერპრეტაციას ექვემდებარება. მტკიცების ტვირთი ეკისრება სამართალდამრღვევს, რომელმაც უნდა დაასაბუთოს ფასნამატის გადაკისრების ფაქტი და მისი ზუსტი მოცულობა. ამ კონტექსტში, მოპასუხე ვერ ისარგებლებს რაიმე სამართლებრივი პრეზუმფციით. ამ ეტაპზე ღიად რჩება საკითხი, ვალდებულია თუ არა მოპასუხე წარმატებული თავდაცვისთვის თავად დაამტკიცოს „მოცულობის ეფექტის“ არარსებობა, თუ აღნიშნული ეფექტის დასაბუთება მხოლოდ მოსარჩელის პრეროგატივაა.

სამართალდამრღვევს, რომელსაც ეკისრება მტკიცების ტვირთი, აქვს უფლება მოითხოვოს მტკიცებულებათა გამჟღავნება, მათ შორის - მესამე პირებისგან. იმ შემთხვევაში, როდესაც სარჩელს წარადგენს არაპირდაპირი მყიდველი, 2014/104/EU დირექტივა ადგენს გაბათილებად პრეზუმფციას მის სასარგებლოდ, რაც გულისხმობს, რომ ფასნამატის გადაკისრება მომხდარად მიიჩნევა, თუ საწინააღმდეგო არ დამტკიცდება. სასამართლოებს უფლება აქვთ, გონივრულად ხელმისაწვდომი ინფორმაციის საფუძველზე, შეაფასონ გადაკისრების გავლენა ფასებსა და გაყიდვების მოცულობაზე როგორც „ფარის“, ისე „ხმლის“ სცენარებში.

ევროკომისიის (COM) არასავალდებულო სახელმძღვანელო მითითებები სასამართლოებსა და დაინტერესებულ მხარეებს სთავაზობს პრაქტიკულ რეკომენდაციებს გადაკისრების ეფექტის შესაფასებლად. დოკუმენტში მოცემულია თეორიული კონცეფციები და ის ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ ამ პროცესზე. სახელმძღვანელო ნათლად აჩვენებს, რომ ზედმეტი გადასახადის, ფასთან დაკავშირებული ეფექტებისა და მოცულობის დანაკარგის რაოდენობრივი შეფასებისთვის არსებობს სხვადასხვა მეთოდოლოგია, მათ შორის - შედარებითი ანალიზის მეთოდები.

ევროპული სასამართლოების პრაქტიკა მიუთითებს იმაზე, რომ ზიანის სამართლებრივი კონცეფცია შესაძლოა განსხვავდებოდეს მისი ეკონომიკური შინაარსისგან. კერძოდ, დასაშვებია ზიანის გადაკისრების თავდაცვის არგუმენტის უარყოფა იმ შემთხვევებში, როდესაც არსებობს არა „ორმაგი პასუხისმგებლობის“, არამედ პასუხისმგებლობისგან სრული თავარიდების რისკი. ეს განსაკუთრებით აქტუალურია მაშინ, როდესაც მიწოდების ჯაჭვის მომდევნო რგოლი შედგება მცირე მოცულობისა და დისპერსიული მომხმარებლებისგან. ასეთ სცენარში, ინდივიდუალური ზიანის სიმცირის გამო, მომხმარებელთა ინტერესი სამართლებრივი დავის დაწყების მიმართ დაბალია, რაც სამართალდამრღვევებს საშუალებას აძლევს, დე ფაქტო შეინარჩუნონ უკანონო ქმედებით მიღებული სარგებელი. აღნიშნული საკითხი პრიორიტეტულია საბოლოო მომხმარებელთათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების კონტექსტში.

თუმცა, თუ მიწოდების ჯაჭვის სხვადასხვა რგოლში მყოფი რამდენიმე მყიდველი პარალელურად წარადგენს სარჩელს ერთი და იმავე ფასნამატით გამოწვეული ზიანის ასანაზღაურებლად, 2014/104/EU დირექტივა ადგენს სპეციალურ წესს. სასამართლო გადაწყვეტილებების თანმიმდევრულობისა და სამართლიანი კომპენსაციის უზრუნველსაყოფად, სასამართლოებმა უნდა გამოიყენონ ევროკავშირისა თუ ეროვნული კანონმდებლობით ხელმისაწვდომი ყველა პროცესუალური და არსებითი მექანიზმი. ეს მოიცავს ისეთ ინსტრუმენტებს, როგორიცაა:

სარჩელების გაერთიანება (Joinder of claims);

ზიანის ერთობლივი შეფასება;

სამრთალწარმოების შეჩერება სხვა საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე.